Tuxumdor tovuqlarda yorug‘lik rejimi tuxum berish boshlanishi, tuxumdorlik darajasi, yem iste’moli va podaning xulq-atvoriga bevosita ta’sir qiladi. Shuning uchun tovuqxonada faqat lampa o‘rnatishning o‘zi yetarli emas: yorug‘lik davomiyligi, uning bir vaqtda yoqilib-o‘chishi, intensivligi hamda tabiiy kunduz bilan uyg‘unligi to‘g‘ri tashkil etilishi kerak.
Amaliy javob: tuxum berayotgan tovuqlar uchun odatda bir sutkada 14–16 soat yorug‘lik va kamida 8 soat uzluksiz qorong‘ilik ta’minlanadi. Ko‘plab tijoriy tuxumdor krosslar uchun ishlab chiqarish davrida 16 soatlik yorug‘lik rejimi qo‘llanadi. Biroq 24 soat chiroq yoqib qo‘yish tuxumdorlikni oshirmaydi, aksincha, stress, pat cho‘qish, dam olishning buzilishi va sog‘liq muammolari xavfini kuchaytirishi mumkin.
Tuxumdor tovuqlarga optimal necha soat yorug‘lik kerak?
Tuxum berish davriga kirgan tovuqlar uchun eng ko‘p qo‘llanadigan tartib — 16 soat yorug‘lik va 8 soat qorong‘ilik. Kichik xo‘jaliklarda esa 14–15 soatlik barqaror rejim ham yaxshi natija berishi mumkin. Aniq me’yor tovuq zoti yoki krossi, yoshi, tovuqxona turi, tabiiy yorug‘lik miqdori va podaning mahsuldorlik maqsadiga bog‘liq.
| Podaning holati | Tavsiya etiladigan yorug‘lik | Qorong‘ilik |
|---|---|---|
| Tuxumga kirishdan oldingi yosh tovuqlar | O‘sish dasturiga muvofiq, odatda qisqa va bosqichma-bosqich rejim | Yetarli dam olish va rivojlanish uchun |
| Tuxum berish davrining boshlanishi | Yorug‘likni asta-sekin oshirib, taxminan 14–16 soatga yetkazish | Kamida 8 soat |
| Barqaror tuxum berayotgan poda | 15–16 soat | 8–9 soat |
| Issiq iqlim yoki stress kuzatilayotgan poda | Rejimni keskin o‘zgartirmasdan 14–16 soat oralig‘ida boshqarish | Uzluksiz qorong‘ilik davri bo‘lishi kerak |
Bu raqamlar umumiy yo‘riqnoma hisoblanadi. Tuxumdor krossning rasmiy boshqaruv qo‘llanmasi mavjud bo‘lsa, aynan o‘sha hujjatdagi yoritish dasturi ustuvor bo‘ladi.
Nega yorug‘lik tuxumdorlikka ta’sir qiladi?
Tovuqlarning ko‘payish tizimi kun uzunligini sezadi. Yorug‘lik ko‘z orqali qabul qilingach, organizmda reproduktiv faoliyatni boshqaruvchi gormonal jarayonlar faollashadi. Kun yetarlicha uzun bo‘lsa, tuxumdon va tuxum yo‘lining faoliyati barqarorlashadi. Shu sababli kuz-qish oylarida tabiiy kunduz qisqarganda tuxumdorlik pasayishi mumkin.
Yorug‘lik tovuqlarga faqat tuxum berish uchun emas, balki yem va suvni topish, uya joyidan foydalanish, harakatlanish va podadagi tartibni saqlash uchun ham kerak. Juda xira yorug‘likda qushlar yemlagich va suvlagichga borishda qiynaladi. Juda kuchli yoki notekis chiroq esa bezovtalik va tajovuzkorlikni kuchaytirishi mumkin.
Qishda tovuqxona uchun yorug‘lik jadvali
O‘zbekiston sharoitida qishda tabiiy kunduz yozga qaraganda qisqaroq bo‘ladi. Shu sababli qo‘shimcha elektr yoritishdan foydalanish mumkin. Eng qulay usul — yorug‘likning bir qismini ertalab, tong otishidan oldin berishdir. Masalan:
- 05:00–07:00 — qo‘shimcha yorug‘lik;
- 07:00 dan kechgacha — tabiiy kunduz;
- quyosh botgach — zaruratga qarab yana qisqa qo‘shimcha yoritish;
- 21:00–05:00 — uzluksiz qorong‘ilik.
Bu faqat namuna jadval. Qishki kunning uzunligi, tovuqxona derazalari va hududdagi quyosh chiqish-botish vaqtiga qarab jadvalni o‘zgartirish kerak. Asosiy maqsad — sutkalik umumiy yorug‘lik vaqtini 14–16 soat atrofida ushlab turish va har kuni bir xil rejimga amal qilish.
Chiroqni birdaniga kechqurun o‘chirib qo‘yish tavsiya etilmaydi. Tovuqlar qorong‘ida uya yoki qo‘nalg‘aga yetib bora olmay, polga tushib qolishi mumkin. Taymerli tizimdan foydalanish yoki chiroqni asta-sekin pasaytiradigan dimmer o‘rnatish xavfsizroq.
Yorug‘likni qachon yoqish ma’qul?
Ko‘pchilik kichik xo‘jaliklar uchun qo‘shimcha yorug‘likni ertalab berish qulay. Bunda tovuqlar tabiiy ravishda kunni erta boshlaydi, kechqurun esa tabiiy qorong‘ilikka mos ravishda qo‘nalg‘aga joylashadi. Ertalabki yoritish elektr uzilib qolgan taqdirda ham kechqurun to‘satdan qorong‘ilik tushishi kabi xavfni kamaytiradi.
Agar chiroq kechqurun qo‘shimcha yoqilsa, u quyosh botishiga yaqin keskin o‘chmasligi kerak. Tovuqlar uyquga tayyorlanishi uchun yorug‘likni 15–30 daqiqa davomida bosqichma-bosqich kamaytirish ma’qul. Oddiy xo‘jalikda buni ikki bosqichli lampalar yoki dimmer yordamida tashkil qilish mumkin.
Tuxumga kirayotgan yosh tovuqlarda yorug‘lik rejimi
Yosh tovuqlarga tuxum berayotgan katta tovuqlar kabi darhol 16 soat yorug‘lik berish to‘g‘ri emas. O‘sish davrida yorug‘lik dasturi tana vazni, skelet rivoji va podaning bir xilligiga mos bo‘lishi kerak. Kun uzunligini juda erta oshirish tovuqlarni hali tana jihatdan tayyor bo‘lmagan paytda tuxumga kirishga undashi mumkin.
Amaliyotda jo‘jalar dastlab ko‘proq yorug‘lik oladi, keyinchalik yorug‘lik vaqti bosqichma-bosqich qisqartiriladi. Tuxumga kirish oldidan esa qushlarning tana vazni va rivojlanishiga qarab yorug‘lik asta-sekin oshiriladi. Ishlab chiqaruvchi kompaniyalar, jumladan Lohmann, yosh tovuqlar uchun yoritish dasturini krossning yoshi va parvarish tizimiga mos ravishda bosqichma-bosqich tuzishni tavsiya qiladi.
Muhim qoida: tuxum berish davrida yorug‘lik vaqtini keskin kamaytirmang. Rejimdagi keskin o‘zgarish tuxumdorlikning pasayishi, bezovtalik yoki podaning kundalik ritmi buzilishiga olib kelishi mumkin.
Lampaning yorqinligi qanday bo‘lishi kerak?
Yorug‘lik davomiyligi bilan birga uning intensivligi ham muhim. Tovuqlar turgan balandlikda yorug‘lik bir tekis tarqalishi kerak. Faqat bitta joy juda yorqin, boshqa burchaklar esa qorong‘i bo‘lsa, poda notekis taqsimlanadi, ayrim qushlar yem va suvga kamroq borishi mumkin.
Uy sharoitidagi kichik tovuqxonalarda yorug‘lik ko‘zni qamashtirmaydigan, biroq yemlagich, suvlagich va uyalarni aniq ko‘rsatadigan darajada bo‘lishi kerak. Tijoriy xo‘jaliklarda yorug‘lik darajasi odatda lyuksmetr bilan tekshiriladi. Lohmann boshqaruv qo‘llanmalarida ishlab chiqarish davrida yorug‘lik intensivligini boshqarish, soyali joylarni kamaytirish va o‘zgarishlarni sekin kiritish zarurligi qayd etilgan.
Oddiy amaliy tekshiruv uchun tovuqxonaning turli nuqtalarida bir xil sharoitni kuzating: tovuqlar yemni bemalol topishi, uya ichida haddan tashqari qorong‘ilik bo‘lmasligi va qo‘nalg‘a atrofida keskin yorqin dog‘lar paydo bo‘lmasligi kerak.
LED lampadan foydalanish mumkinmi?
Ha, LED lampalar tovuqxona uchun tejamkor va uzoq xizmat qiladigan variant hisoblanadi. Biroq lampa tanlashda faqat elektr sarfiga emas, quyidagi jihatlarga ham e’tibor bering:
- yorug‘lik butun xona bo‘ylab bir tekis tarqalishi;
- namlik va changga chidamli korpusga ega bo‘lishi;
- miltillash darajasi past bo‘lishi;
- yorqinlikni boshqarish imkoniyati mavjudligi;
- simlar tovuqlar cho‘qiy olmaydigan va namlikdan himoyalangan joydan o‘tkazilishi.
Rang haroratidan ko‘ra barqarorlik va bir tekis yoritish muhimroq. Lampalarni tovuqlar ko‘zi darajasiga juda yaqin o‘rnatmang. Elektr jihozlari yong‘in va qisqa tutashuv xavfini tug‘dirmasligi uchun malakali elektrchi yordamida o‘rnatilishi kerak.
Yorug‘likdagi eng ko‘p uchraydigan xatolar
1. Chiroqni 24 soat o‘chirmaslik
Tovuqlar dam olishi uchun qorong‘ilik davriga muhtoj. Doimiy yorug‘lik tabiiy sutkalik ritmni buzadi va podani stressga tushirishi mumkin.
2. Yorug‘likni har kuni boshqa vaqtda yoqish
Bir kuni chiroq 05:00 da, boshqa kuni 07:00 da yoqilsa, tovuqlarning kunlik ritmi beqaror bo‘ladi. Taymerdan foydalanish yaxshi yechimdir.
3. Yorug‘lik vaqtini birdaniga oshirish
Yosh tovuqlarda kun uzunligini keskin oshirish reproduktiv rivojlanish va tana vazni o‘rtasidagi muvozanatni buzishi mumkin. O‘zgarishlar bosqichma-bosqich kiritiladi.
4. Kechqurun chiroqni keskin o‘chirish
Bu tovuqlarning qo‘nalg‘aga joylashishiga xalaqit beradi. Natijada jarohatlanish, tuxumlarning polga qo‘yilishi yoki podada vahima yuzaga kelishi mumkin.
5. Tabiiy yorug‘likni hisobga olmaslik
Derazali tovuqxonada elektr chiroq va quyosh nuri birgalikda hisoblanadi. Masalan, qishda 5 soat elektr yoritish qo‘shilgan bo‘lsa, xona ichiga tushayotgan tabiiy kunduz ham umumiy hisobga kiradi.
6. Yorug‘lik orqali barcha muammoni hal qilishga urinish
Tuxumdorlik faqat yorug‘likka bog‘liq emas. Yem tarkibi, suv sifati, issiqlik stressi, parazitlar, kasalliklar, shamollatish va podaning yoshi ham katta ahamiyatga ega. Yorug‘likni uzaytirish yem yoki suvdagi muammoni bartaraf etmaydi.
Yorug‘lik rejimini qanday joriy qilish kerak?
- Tovuqlarning yoshini, krossini va hozirgi tuxumdorlik darajasini aniqlang.
- Tovuqlikdagi tabiiy kunduz davomiyligini hisoblang.
- Chiroqlarni taymer orqali bir vaqtda yoqiladigan va o‘chadigan qilib sozlang.
- Yorug‘likni xona bo‘ylab bir tekis taqsimlang.
- Yangi rejimni keskin emas, bosqichma-bosqich joriy qiling.
- Kamida 7–14 kun davomida tuxum soni, yem iste’moli, suv ichishi va podaning xulqini kuzating.
- Yorug‘likdagi o‘zgarish bilan bir vaqtda yem, suv yoki tovuqxona sharoitini o‘zgartirmaslikka harakat qiling. Bu natijani to‘g‘ri baholashni osonlashtiradi.
Yorug‘likni ko‘paytirish tuxum sonini oshiradimi?
Ma’lum chegaragacha yorug‘lik tuxum berish siklini qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Ammo 16 soatdan ortiq yoritish har doim ham qo‘shimcha tuxum degani emas. Tovuqning biologik imkoniyati, yoshi va oziqlanishi cheklangan bo‘lsa, chiroqni uzaytirish natijani yaxshilamasligi mumkin.
Agar yorug‘lik rejimi to‘g‘ri bo‘lsa-yu, tuxumdorlik keskin pasaysa, sababni faqat lampadan izlamang. Yemning energiya va oqsil darajasi, suvning uzluksizligi, issiq stressi, pat to‘kilishi, kasalliklar yoki parazitlar tekshirilishi kerak. Noma’lum belgilar, o‘lim yoki tuxumdorlikning keskin pasayishi kuzatilsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
O‘zbekiston sharoitida qisqa amaliy tavsiya
O‘zbekistonning ko‘plab hududlarida yozda tabiiy kunduz yetarli yoki uzoq bo‘lishi mumkin. Bunday paytda qo‘shimcha chiroqni ortiqcha yoqish shart emas. Qishda esa ertalabki qo‘shimcha yoritish orqali sutkalik rejimni barqarorlashtirish mumkin. Derazali tovuqxonalarda pardalar yoki yorug‘likni boshqaruvchi materiallardan foydalanish orqali quyosh chiqishi va botishidagi keskin farqni kamaytirish lozim.
Uy xo‘jaligi uchun sodda va xavfsiz boshlang‘ich variant — tuxum berayotgan sog‘lom tovuqlarga kuniga taxminan 15–16 soat umumiy yorug‘lik, 8 soat yoki undan ko‘proq uzluksiz qorong‘ilik va har kuni bir xil jadvalni ta’minlashdir. Keyin podaning xulqi, tuxumdorligi va sog‘lig‘iga qarab mayda tuzatishlar kiritiladi.
Xulosa
Tuxumdor tovuqlar uchun eng maqbul yoritish rejimi odatda 14–16 soat yorug‘lik va kamida 8 soat qorong‘ilikdan iborat. Tijoriy tuxumdor krosslarda 16 soatlik dastur keng qo‘llanadi, lekin uni yosh tovuqlarga birdan berish yoki 24 soat chiroq yoqib qo‘yish to‘g‘ri emas.
Yaxshi natija uchun yorug‘likni har kuni bir xil vaqtda boshqaring, kechqurun keskin o‘chirmang, lampalarni bir tekis joylashtiring va tabiiy kunduzni hisobga oling. Eng muhimi, yorug‘likni yem, suv, shamollatish va umumiy parvarish bilan birgalikda boshqarishdir.