Tuxum sarig‘ining rangi ko‘plab xaridorlar uchun mahsulot sifatini baholashda muhim belgidek ko‘rinadi. O‘zbekistonda ham ko‘pchilik to‘q sariq yoki biroz qizg‘ish sarig‘ni afzal ko‘radi. Aslida esa sarig‘ning rangi, avvalo, tovuq yemidagi tabiiy pigmentlar — karotinoidlar miqdoriga bog‘liq. Tuxum sarig‘i rangini yaxshilash uchun tovuqqa shunchaki ko‘proq yem berish emas, balki ratsionga pigmentlarga boy, xavfsiz va sifatli ozuqalarni to‘g‘ri kiritish kerak.
Sarig‘ rangini o‘zgartirish tuxumning avtomatik ravishda foydaliroq yoki mazaliroq bo‘lishini anglatmaydi. Rangi to‘q tuxum ham, ochroq rangdagi tuxum ham to‘g‘ri oziqlantirilgan va xavfsiz bo‘lishi mumkin. Rang asosan xaridorning didi va mahsulot ko‘rinishiga ta’sir qiladi.
Tuxum sarig‘i rangi nimaga bog‘liq?
Sarig‘ning sariq, oltinrang yoki to‘q zarg‘aldoq bo‘lishi tovuq organizmiga yem orqali tushadigan yog‘da eruvchi pigmentlar bilan belgilanadi. Bu moddalar orasida lutein, zeaksantin, beta-karotin va paprika tarkibidagi qizil pigmentlar muhim o‘rin tutadi. Tovuq ularni hazm qiladi, keyin pigmentlarning bir qismi tuxum sarig‘ida to‘planadi.
Rangga quyidagi omillar ta’sir qiladi:
- yem tarkibidagi sariq va qizil karotinoidlar miqdori;
- makkajo‘xori turi va ulushi;
- ko‘kat, beda va o‘t unining sifati;
- tovuqning yemni qancha miqdorda va muntazam iste’mol qilishi;
- yemning saqlanishi va mog‘orlamaganligi;
- stress, kasallik va ichak faoliyatining buzilishi;
- tuxumdorlik davri va tovuqning individual xususiyatlari.
Oq yoki rangsiz makkajo‘xori, bug‘doy va boshqa pigmenti kam donlarga asoslangan ratsionda sarig‘ rangi odatda ochroq bo‘ladi. Sariq makkajo‘xori, beda uni va sifatli yashil ozuqa esa sarig‘ni sariqdan oltinrangacha o‘zgartirishi mumkin. FAO ma’lumotlarida ham yem turi tuxum sarig‘i rangiga bevosita ta’sir qilishi, sariq makkajo‘xori, beda uni va yangi o‘t esa tabiiy pigment manbai bo‘lishi qayd etilgan.
Sarig‘ rangini yaxshilaydigan tabiiy yemlar
1. Sariq makkajo‘xori
Sariq makkajo‘xori tuxum sarig‘ini ranglash uchun eng qulay va ko‘p ishlatiladigan yemlardan biridir. Uning tarkibida asosan lutein va zeaksantin mavjud. Bu pigmentlar sarig‘ga sariq yoki oltinrang tus beradi.
Makkajo‘xorini ratsionga kiritishda uning sifatiga e’tibor bering. Namlangan, mog‘orlagan, achigan yoki uzoq vaqt noto‘g‘ri saqlangan donni tovuqlarga bermang. Bunday yem sarig‘ rangidan ko‘ra jiddiyroq muammolarni, jumladan, ishtaha pasayishi va zaharlanish xavfini keltirib chiqarishi mumkin.
Makkajo‘xori ratsionning yagona qismi bo‘lmasligi kerak. U oqsil, mineral moddalar, vitaminlar va boshqa zarur oziqalarni to‘liq qoplamaydi. Shuning uchun uni muvozanatlangan tuxumdor tovuq yemi tarkibida ishlatish ma’qul.
2. Beda uni va sifatli ko‘katlar
Beda uni lutein va boshqa pigmentlarga boy ozuqa hisoblanadi. Quritilgan va maydalanib tayyorlangan beda yangi o‘tga qaraganda ratsionga aniqroq miqdorda qo‘shiladi. Yangi ko‘katlardan esa beda, bug‘doy niholi, makkajo‘xori bargi, sabzavot barglari va toza yaylov o‘tlari foydalanish mumkin.
Ko‘kat berishda uchta qoida muhim:
- faqat toza, zaharli bo‘lmagan va kimyoviy moddalar bilan ishlov berilmagan o‘simliklardan foydalaning;
- chirigan, mog‘orlagan yoki achigan ko‘katni bermang;
- ko‘katni asosiy to‘liq yem o‘rniga emas, qo‘shimcha ozuqa sifatida ishlating.
Ko‘kat miqdorini keskin oshirish hazm muammolariga olib kelishi mumkin. Yangi ozuqani bir necha kun davomida asta-sekin ko‘paytirish xavfsizroq yondashuvdir.
3. Qizil qalampir va paprika
Qizil qalampir yoki paprika tarkibidagi kapsantin va kapsorubin kabi pigmentlar sarig‘ni sariqdan zarg‘aldoq-qizg‘ish rangga siljitishi mumkin. Ilmiy tajribalarda paprika kukuni va paprika ekstrakti sarig‘ pigmentatsiyasini kuchaytirgani ko‘rsatilgan. Biroq bunday mahsulotlardan foydalanishda ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasi va yem xavfsizligi talablari asosiy mezon bo‘lishi kerak.
Uy sharoitida qalampirni ko‘p miqdorda berish to‘g‘ri emas. Achchiqlikning o‘zi tovuq uchun asosiy muammo bo‘lmasligi mumkin, ammo sifatsiz, mog‘orlagan yoki tarkibi noma’lum kukun xavf tug‘diradi. Qalampir qo‘shilgan yemni birdaniga emas, oz miqdordan boshlab kuzatish kerak.
4. Sabzi va qovoq
Sabzi va qovoq tarkibida karotinoidlar mavjud bo‘lib, ular ratsionning xilma-xilligini oshiradi. Bu mahsulotlar sarig‘ rangiga yordam berishi mumkin, ammo ularning pigment miqdori partiyadan partiyaga farq qiladi. Shu sababli sabzi yoki qovoqdan foydalanib, rangni aniq darajada boshqarish qiyin.
Ularni yuvib, mayda qilib, yangi holda berish mumkin. Chirigan, achigan yoki mog‘orlagan qismlarini olib tashlash kerak. Nam sabzavotlar uzoq vaqt yemlikda qolib ketmasin, aks holda issiq ob-havoda tez buziladi.
5. Tagetes — tirnoqgul ekstrakti
Tirnoqgul yoki marigold ekstrakti tijoriy parrandachilik yemlarida sariq pigment manbai sifatida ishlatiladi. Uning asosiy pigmenti lutein bo‘lib, sarig‘ga sariq-oltin tus beradi. Bunday qo‘shimchalar oddiy o‘simlik gulidan farqli ravishda standartlashtirilgan bo‘lishi mumkin.
Ekstrakt yoki tayyor pigment qo‘shimchasini tanlashda qadoqdagi faol modda miqdori, ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasi, yaroqlilik muddati va saqlash shartlarini tekshiring. Dozani taxminan belgilash yoki turli qo‘shimchalarni aralashtirib yuborish tavsiya etilmaydi.
Rangni tezroq o‘zgartirish mumkinmi?
Yemdagi pigmentlar tuxum sarig‘iga darhol o‘tmaydi. Ratsion o‘zgarganidan keyin dastlabki farq odatda bir necha kun ichida sezilishi mumkin, rangning barqarorlashishi esa ko‘proq vaqt oladi. Ilmiy tajribalarda pigmentli yem ta’siri tuxumlarda taxminan ikki-uch haftalik davrda baholangan.
Shuning uchun bir-ikki kun ichida natija chiqmasa, qo‘shimcha miqdorini keskin oshirmang. Avval yemning muntazam berilayotganini, tovuqlar suv ichayotganini va barcha qushlar yemga kira olayotganini tekshiring.
Amaliy ratsionni qanday tashkil qilish kerak?
Rangni yaxshilashning eng to‘g‘ri yo‘li — faqat bitta mahsulotga tayanmasdan, muvozanatlangan tuxumdor tovuq ratsionini saqlashdir. Ratsionda energiya, oqsil, kaltsiy, fosfor, tuz, vitaminlar va mikroelementlar yetarli bo‘lishi kerak. Sarig‘ rangi uchun qo‘shilgan pigment asosiy oziqlanish muvozanatini buzmasligi lozim.
| Ozuqa yoki qo‘shimcha | Sarig‘ rangiga ta’siri | Amaliy eslatma |
|---|---|---|
| Sariq makkajo‘xori | Sariq va oltinrang tus | Sifatli va mog‘orsiz don ishlating |
| Beda uni | Sariq rangni kuchaytiradi | Quruq, toza va yaxshi saqlangan bo‘lsin |
| Yangi ko‘kat | Rangni barqarorlashtirishga yordam beradi | Asosiy to‘liq yem o‘rnini bosmaydi |
| Paprika yoki qizil qalampir | Zarg‘aldoq-qizg‘ish tus | Faqat xavfsiz va ko‘rsatmasi bor mahsulotdan foydalaning |
| Tirnoqgul ekstrakti | Sariq-oltin rang | Standartlashtirilgan yem qo‘shimchasini tanlang |
| Sabzi va qovoq | Yengil pigment ta’siri | Yangi va buzilmagan holda bering |
Qaysi xatolar sarig‘ rangini buzadi?
Faqat bug‘doy yoki oq don bilan boqish
Bug‘doy energiya manbai bo‘la oladi, ammo undagi pigment miqdori sariq makkajo‘xoriga nisbatan past. Ratsion faqat bug‘doyga yaqinlashib qolsa, sarig‘ rangi oqarishi mumkin. Bunday paytda yem tarkibini muvozanatlash, sariq makkajo‘xori yoki boshqa qonuniy pigment manbalarini ko‘rib chiqish kerak.
Pigmentni haddan tashqari ko‘paytirish
To‘qroq sarig‘ har doim yaxshi degani emas. Pigment qo‘shimchasini ko‘paytirish tuxumning oziqaviy qiymatini avtomatik ravishda oshirmaydi. Ortiqcha yoki noma’lum qo‘shimcha yemning ta’mini, rangini, qushlarning sog‘ligini va mahsulot xavfsizligini izdan chiqarishi mumkin.
Yemning notekis tarqatilishi
Oziqlantirgichlar kam bo‘lsa yoki kuchli qushlar yemni egallab olsa, podadagi ayrim tovuqlar pigmentli yemni yetarli iste’mol qilmaydi. Natijada tuxum sarig‘i rangida katta farq paydo bo‘ladi. Barcha tovuqlar bir vaqtda bemalol yemlanishi uchun oziqlantirgich joyi yetarli bo‘lishi kerak.
Stress va kasalliklarni e’tiborsiz qoldirish
Issiq, suv tanqisligi, zich saqlash, parazitlar yoki ichak faoliyatidagi muammolar yemdan foydalanishni yomonlashtirishi mumkin. Bunday vaziyatda faqat pigment berish muammoni hal qilmaydi. Tovuqlarda ishtaha pasayishi, ich ketishi, ozish, tuxumdorlikning keskin kamayishi yoki o‘lim kuzatilsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
Tuxum sarig‘i rangini qanday nazorat qilish mumkin?
Rangni baholash uchun har kuni tasodifiy tuxumlarni tekshirishdan ko‘ra, bir xil sharoitda kuzatuv olib borish ma’qul. Haftasiga bir necha marta bir xil yoshdagi va bir xil saqlangan tuxumlarni yorib, sarig‘ rangini solishtiring. Iloji bo‘lsa, Roche Yolk Colour Fan kabi standart rang shkalasidan foydalaning. Oddiy telefon kamerasi yoki xona yorug‘ligi rangni noto‘g‘ri ko‘rsatishi mumkin.
- Ratsion o‘zgartirilishidan oldin sarig‘ rangini qayd qiling.
- Yangi ozuqani asta-sekin kiriting.
- Har kuni yem va suv iste’molini kuzating.
- Kamida bir-ikki hafta davomida rangdagi o‘zgarishni baholang.
- Rang bilan birga tuxum ishlab chiqarish, tuxum og‘irligi va tovuqlarning umumiy holatini ham tekshiring.
Qizil sarig‘ — sifat belgisi degani emas
Xaridorlar ko‘pincha to‘q sariq sarig‘ni tabiiy yoki foydaliroq deb hisoblaydi. Biroq sarig‘ rangi asosan yem pigmentlariga bog‘liq bo‘lib, u tuxumning yangiligi, oqsil miqdori yoki mikrobiologik xavfsizligini yakka holda ko‘rsatmaydi. Tuxum sifatini baholashda qobiqning tozaligi, yoriqlar yo‘qligi, saqlash harorati, yangiligi va fermadagi sanitariya sharoiti ham hisobga olinadi.
O‘zbekiston sharoitida eng maqbul yondashuv
Mahalliy xo‘jaliklar uchun eng amaliy yechim — sifatli tuxumdor tovuq yemi asosida ratsion tuzish, unda sariq makkajo‘xori yoki beda kabi mavjud pigment manbalaridan foydalanish va zarurat tug‘ilganda sertifikatlangan yem pigmentini qo‘shishdir. Yozda yangi ko‘katlardan foydalanish mumkin, ammo issiqda buziladigan nam ozuqalarni yemlikda uzoq qoldirmang.
Rangni yaxshilash bilan birga toza suv, yaxshi ventilyatsiya, issiqlik stressini kamaytirish va yemning mog‘orlamasligini nazorat qilish ham muhim. Eng yaxshi natija bitta “sirli” mahsulotdan emas, balki barqaror va muvozanatlangan boshqaruvdan olinadi.
Xulosa
Tovuq tuxumining sarig‘i rangini yaxshilash uchun ratsionga karotinoidlarga boy ozuqalarni kiritish kerak. Sariq makkajo‘xori va beda uni sariq-oltin rangni kuchaytiradi, paprika yoki qizil qalampir esa zarg‘aldoq-qizg‘ish tus berishi mumkin. Tirnoqgul ekstrakti va boshqa tayyor pigmentlar esa faqat ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga muvofiq qo‘llanadi.
Ratsionni keskin o‘zgartirmang, qo‘shimchalarni ortiqcha bermang va rangni tuxumning yagona sifat mezoni deb qabul qilmang. Yem sifati, suv, sog‘liq, sanitariya va saqlash sharoiti yaxshi bo‘lsa, sarig‘ rangi ham barqaror va bir xil bo‘ladi.
Manbalar
- FAO — Marketing quality eggs
- FAO — Small-scale poultry production
- Poultry Science — Marigold extract and paprika oleoresin effects on yolk pigmentation
- Turkish Journal of Veterinary & Animal Sciences — Natural and synthetic pigment materials
- Feedipedia — Mexican marigold and poultry feed pigmentation
- AGRIS — Carotenoid-enriched maize and egg yolk colour