Broyler uchun toza va yetarli suv yem kabi muhim. Suv yetishmasa, jo‘janing yem yeyishi, o‘sishi, tana harorati va umumiy faolligi pasayadi. Ayniqsa issiq kunlarda suv iste’moli tez oshadi. Shu sababli fermer faqat idishda suv bor-yo‘qligini emas, balki suruv bir sutkada qancha suv ichayotganini ham kuzatib borishi kerak.
Amaliy hisob-kitoblarda broylerlar odatda iste’mol qilgan yem miqdorining taxminan 1,6–2 baravari miqdorida suv ichadi. Mo‘tadil sharoitda ko‘pincha 1 kg yemga 1,7–2 litr suv to‘g‘ri keladi. Biroq bu qat’iy me’yor emas: havo harorati, namlik, yem tarkibi, qushlarning yoshi, sog‘lig‘i va suvning sifati natijani o‘zgartiradi.
Broyler bir kunda qancha suv ichadi?
Quyidagi jadval Ross 308 kabi tez o‘suvchi broylerlar uchun mo‘tadil sharoitdagi taxminiy amaliy ko‘rsatkichlarni beradi. Jadvaldagi raqamlar bir boshga hisoblangan va suruvning o‘rtacha yem iste’moli hamda suv-yem nisbatiga asoslangan.
| Yosh | Bir boshga taxminiy suv | 100 boshga bir sutkada | Izoh |
|---|---|---|---|
| 1–3 kun | 15–35 ml | 1,5–3,5 litr | Idishlar juda sayoz va toza bo‘lishi kerak |
| 4–7 kun | 35–70 ml | 3,5–7 litr | Jo‘jalar suvga tez-tez murojaat qiladi |
| 8–14 kun | 70–130 ml | 7–13 litr | O‘sish bilan suv ehtiyoji ko‘payadi |
| 15–21 kun | 130–220 ml | 13–22 litr | Issiqda ko‘rsatkich yuqorilaydi |
| 22–28 kun | 220–300 ml | 22–30 litr | Suv liniyasi oqimi tekshiriladi |
| 29–35 kun | 300–380 ml | 30–38 litr | Namlik va harorat katta ta’sir ko‘rsatadi |
| 36–42 kun | 380–500 ml | 38–50 litr | Yirik qushlarda iste’mol yanada oshishi mumkin |
Bu jadvalni tayyor norma sifatida emas, nazorat uchun boshlang‘ich orientir sifatida ishlating. Bir xil yoshdagi ikki suruvning suv sarfi ham bir xil bo‘lmasligi mumkin. Masalan, yozda 35 kunlik broylerlar 300–380 ml emas, bundan ancha ko‘p suv ichishi ehtimoliy. Shuning uchun eng to‘g‘ri yondashuv — mahalliy sharoitdagi real sarfni har kuni o‘lchash.
Suv miqdorini hisoblash formulasi
Broyler suv iste’molini hisoblashning eng qulay usuli yem sarfiga asoslanadi:
Kunlik suv miqdori = kunlik yem miqdori × 1,6–2,0
Masalan, 500 bosh broyler bir sutkada jami 85 kg yem iste’mol qilsa, mo‘tadil sharoitda taxminiy suv ehtiyoji quyidagicha bo‘ladi:
- 85 × 1,6 = 136 litr;
- 85 × 2,0 = 170 litr.
Demak, suruv uchun taxminiy kunlik ehtiyoj 136–170 litr atrofida bo‘lishi mumkin. Issiq havoda suv sarfi bu oraliqdan yuqoriga chiqadi. Suv idishi yoki bak hajmini hisoblashda kamida bir sutkalik ehtiyojdan ko‘proq zaxira ko‘zda tutilgani ma’qul.
Suv-yem nisbati nimani ko‘rsatadi?
Suv-yem nisbati — suruv ichgan suv miqdorining yeyilgan yem miqdoriga nisbati. Masalan, qushlar 100 kg yem yeb, 180 litr suv ichsa, suv-yem nisbati 1,8:1 bo‘ladi.
Mo‘tadil sharoitda taxminan 1,6–2,0:1 nisbat ko‘p hollarda odatiy hisoblanadi. Lekin bu ko‘rsatkichga harorat va yem tarkibi kuchli ta’sir qiladi. Tuz yoki oqsil miqdori yuqoriroq yem, quruq havo va issiq harorat suv ichishni ko‘paytirishi mumkin. Suv sarfining birdaniga oshishi esa faqat issiq bilan bog‘liq bo‘lmasligi mumkin: suv oqishi, yemdagi muammo yoki suruv salomatligidagi o‘zgarish ham sabab bo‘ladi.
Harorat oshganda suv ehtiyoji qanday o‘zgaradi?
Broylerlar issiqda terlamaydi; ular nafas olishni tezlashtirish va ko‘proq suv ichish orqali issiqlikni chiqarishga harakat qiladi. Shu sababli tovuqxonadagi harorat ko‘tarilganda suv iste’moli ham ortadi.
| Sharoit | Suv sarfiga kutiladigan ta’sir | Fermer nima qilishi kerak? |
|---|---|---|
| Mo‘tadil harorat | Odatdagi daraja | Sarflangan suvni har kuni qayd etish |
| Issiq va quruq havo | Sezilarli oshishi mumkin | Suvni salqinroq saqlash, ventilyatsiyani tekshirish |
| Juda issiq davr | Keskin ko‘payishi mumkin | Qo‘shimcha suv zaxirasi va uzluksiz oqimni ta’minlash |
| Kecha-kunduz harorat farqi katta | Kunduzgi sarf ortadi | Suv hisoblagich ko‘rsatkichlarini bir xil vaqtda yozib borish |
Issiq paytda suvni ataylab cheklash mumkin emas. Suvni kamaytirish yoki ma’lum vaqtda uzib qo‘yish o‘sishning sekinlashishi, suvsizlanish va suruvdagi yo‘qotishlar xavfini oshiradi.
Suv sifati nima uchun muhim?
Suv ko‘rinishidan tiniq bo‘lsa ham, unda mikroblar, ortiqcha tuzlar, temir, sulfat yoki boshqa mineral moddalar bo‘lishi mumkin. Bunday suvning ta’mi yomon bo‘lsa, broyler kamroq ichadi. Ayrim mineral tarkiblar esa ich ketishi yoki to‘shama namligining ortishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Fermer xo‘jaligida suvni quyidagi jihatlar bo‘yicha nazorat qilish foydali:
- suvning rangi, hidi va ta’mi;
- quduq yoki tarmoq suvining laboratoriya tahlili;
- pH va umumiy minerallashuv;
- mikrobiologik tozaligi;
- bak, quvur va nipellarning ichki holati.
Ichimlik suvi imkon qadar salqin, yangi va ifloslanmagan bo‘lishi kerak. Ochiq idishlarda suv tez ifloslanadi, yem qoldig‘i va to‘shama ichiga tushadi. Shuning uchun idishlarni muntazam yuvish va suvni yangilash zarur.
Nippel ichirgichda suv oqimini qanday tekshirish kerak?
Nippel tizimida suv borligi yetarli emas; qush uni osongina ola olishi ham kerak. Juda past oqimda broyler uzoq kutadi yoki suvga navbat hosil bo‘ladi. Juda yuqori bosimda esa suv polga sachrab, to‘shamani namlaydi.
- Suv liniyasining oxiridagi nippellarni ham tekshiring.
- Har bir nippel bosilganda suv chiqayotganiga ishonch hosil qiling.
- Oqayotgan yoki tomchilayotgan nippellarni almashtiring.
- Suv liniyasining balandligini qushlarning yoshiga moslang.
- Filtrlarni tozalang va quvurlarda cho‘kma yig‘ilmaganini tekshiring.
- Tozalashdan keyin liniyani yetarli darajada chayib tashlang.
Yosh jo‘jalarda nippelga yetish qiyin bo‘lsa, ular suvni topolmay qolishi mumkin. Birinchi kunlarda qo‘shimcha sayoz ichirgichlardan foydalanish va jo‘jalarning suvga borishini kuzatish foydali.
Kunlik suv sarfini qanday nazorat qilish kerak?
Eng amaliy usul — suv hisoblagich o‘rnatish. Hisoblagich bo‘lmasa, bakdagi suv sathini yoki to‘ldirilgan idish hajmini har kuni bir xil vaqtda qayd etish mumkin.
Quyidagi oddiy daftar shakli yetarli:
| Sana | Suruv yoshi | Yem, kg | Suv, litr | Nisbat | Izoh |
|---|---|---|---|---|---|
| 1-kun | 21 kun | — | — | — | Harorat, elektr uzilishi yoki boshqa holat |
| 2-kun | 22 kun | — | — | — | O‘zgarish bo‘lsa sababini yozish |
O‘lchov har kuni bir xil vaqtda, masalan ertalab soat 08:00 da bajarilsa, ma’lumotlarni solishtirish osonlashadi. Liniyani yuvish vaqtida sarflangan suvni qushlar ichgan suvga qo‘shmaslik kerak. Aks holda hisob noto‘g‘ri chiqadi.
Suv sarfi keskin kamayib yoki oshib ketsa nima qilish kerak?
Suv iste’moli kamayganda
- bakda suv borligini va nasos ishlayotganini tekshiring;
- quvur, filtr va nippellarda tiqilish bor-yo‘qligini ko‘ring;
- suvning hidi, rangi va ta’mini baholang;
- tovuqlar suvga bemalol yetayotganini tekshiring;
- yemning yangi va me’yorida ekanini ko‘rib chiqing;
- harorat, ventilyatsiya va umumiy faollikni kuzating.
Suv iste’moli oshganda
- tovuqqxonadagi harorat va namlikni o‘lchang;
- nippel yoki quvurdan suv oqmayotganini tekshiring;
- to‘shama namlangan joylarni aniqlang;
- yem tarkibida tuz yoki boshqa komponentlar o‘zgarganini tekshiring;
- ich ketishi, lohaslik, nafas olishdagi o‘zgarishlar kabi belgilarni kuzating.
Suv sarfidagi keskin va izohlanmaydigan o‘zgarish suruvdagi muammo haqida erta signal berishi mumkin. Agar suv kamayishi yoki oshishi boshqa klinik belgilar bilan birga kuzatilsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling. Faqat suv hisoblagich ko‘rsatkichiga qarab kasallik tashxisini qo‘yish yoki dori berish to‘g‘ri emas.
100, 500 va 1000 bosh uchun tezkor hisob
Quyidagi misol 35 kunlik broylerlar uchun mo‘tadil sharoitdagi 300–380 ml bir boshga taxminiy suv sarfiga asoslangan:
| Qushlar soni | Taxminiy kunlik suv | Issiq kunlar uchun tavsiya |
|---|---|---|
| 100 bosh | 30–38 litr | Qo‘shimcha zaxira saqlash |
| 500 bosh | 150–190 litr | Bak va quvur oqimini oldindan tekshirish |
| 1000 bosh | 300–380 litr | Hisoblagich, filtr va favqulodda suv manbai bo‘lishi ma’qul |
Bu raqamlar faqat rejalashtirish uchun. Real sarfni suruvning yoshi, tirik vazni, yem iste’moli va ob-havo asosida tuzatish kerak. Masalan, yozning issiq kunlarida bak hajmi faqat o‘rtacha sarfga emas, yuqori ehtimoliy sarfga moslab tanlanadi.
Fermer uchun qisqa nazorat ro‘yxati
- Toza suv sutka davomida uzluksiz mavjudmi?
- Har bir qush suvga bemalol yetayaptimi?
- Bak va ichirgichlar har kuni yuvilyaptimi?
- Suv liniyasining oxirida ham bosim yetarlimi?
- Nippellardan suv oqib, to‘shamani namlamayaptimi?
- Kunlik suv sarfi bir xil vaqtda qayd etilyaptimi?
- Suv-yem nisbati odatdagi ko‘rsatkichdan keskin farq qilmayaptimi?
- Issiq kunlar uchun qo‘shimcha suv zaxirasi bormi?
Xulosa
Broyler suv iste’moli yosh va yem miqdori oshgani sari ko‘payadi. Mo‘tadil sharoitda amaliy hisob uchun 1 kg yemga taxminan 1,6–2 litr suv nisbatidan foydalanish mumkin. Biroq issiq havo, yem tarkibi, suv sifati, ichirgich bosimi va suruv salomatligi bu ko‘rsatkichni o‘zgartiradi.
Eng to‘g‘ri usul — suv sarfini har kuni bir xil vaqtda o‘lchash, yem bilan solishtirish va keskin o‘zgarishlarni darhol tekshirish. Yetarli miqdordagi toza suv broylerning o‘sishi, yemdan samarali foydalanishi va issiq stressini kamaytirish uchun asosiy boshqaruv omillaridan biridir.
Manbalar
- Aviagen. Ross 308/308 FF Broiler Performance Objectives: https://aviagen.com/assets/Tech_Center/Ross_Broiler/RossxRoss308-BroilerPerformanceObjectives2022-EN.pdf
- Cobb-Vantress. Cobb Broiler Management Guide: https://www.cobb-vantress.com/assets/Cobb-Files/4d0dd628b7/Broiler-Guide_English-2021-min.pdf
- Merck Veterinary Manual. Nutritional Requirements of Poultry: https://www.merckvetmanual.com/poultry/nutrition-and-management-poultry/nutritional-requirements-of-poultry