Kurkalardan sifatli go‘sht olish uchun faqat ko‘p yem berishning o‘zi yetarli emas. Jo‘janing dastlabki kunlaridagi harorat, toza suv, oqsilga boy yem, quruq to‘shama va zichlikdagi xatolar keyingi o‘sishga kuchli ta’sir qiladi. Kurka jo‘jalari dastlabki haftalarda tovuq jo‘jalariga qaraganda sezgirroq bo‘lishi mumkin, katta qushlar esa tez o‘sishi sababli oyoq, nafas olish va issiqlik stressi muammolariga moyil bo‘ladi.
Quyidagi qo‘llanma kichik xo‘jalik va tomorqa sharoitida kurka boqishni rejalashtirayotganlar uchun tuzildi. Aniq yem me’yori kurkaning zoti, yoshi, jinsi, yem tarkibi va saqlash sharoitiga qarab o‘zgaradi. Shuning uchun ishlab chiqaruvchi yem yorlig‘i hamda mahalliy veterinariya mutaxassisi tavsiyasi ustuvor hisoblanadi.
Kurka boqishni boshlashdan oldin nimalar kerak?
Jo‘jalarni olib kelishdan oldin xona, isitish moslamasi, yemlagich, ichirgich va to‘shamani tayyorlab qo‘ying. Kurka jo‘jalari kelgan paytda xona iliq, quruq va shamolsiz bo‘lishi kerak. Biroq shamolsiz xona dim bo‘lib qolmasin: havo almashinuvi ammiak va namlikni chiqarish uchun zarur.
- Dezinfeksiya qilingan, yuvish oson bo‘lgan xona;
- quruq va changsiz to‘shama;
- haroratni o‘lchash uchun termometr;
- jo‘jalar soniga mos yemlagich va ichirgich;
- kechasi ham xavfsiz ishlaydigan isitish manbai;
- sichqon, mushuk, it va yovvoyi qushlardan himoyalangan joy.
Jo‘jalar kelishidan avval isitish moslamasini bir necha soat yoqib, xona va polning yetarlicha isiganini tekshiring. Sovuq pol jo‘janing oyoqlari va umumiy faolligiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Kurka jo‘jasini qanday tanlash kerak?
Sog‘lom jo‘ja sergak, ko‘zi tiniq, pati quruq va tanasi bir tekis bo‘ladi. U tik turadi, faol harakatlanadi va nafas olishi shovqinsiz kechadi. Kindik sohasi yopilgan, qorin qismi haddan tashqari shishmagan bo‘lishi kerak.
Jo‘jalarni imkon qadar bir xil yosh va bir xil manbadan oling. Turli xo‘jaliklardan kelgan qushlarni aralashtirish kasallik xavfini oshiradi. Tashqi ko‘rinishi yaxshi bo‘lgan jo‘ja ham tashuvchi bo‘lishi mumkin, shuning uchun yangi partiyani mavjud qushlarga darhol qo‘shmaslik ma’qul.
Jo‘jalar uchun harorat va joy sharoiti
Haroratni faqat xona devorida emas, jo‘jalar balandligida o‘lchang. Jo‘jalar isitish manbai ostida to‘planib qolsa, odatda sovqotayotgan bo‘lishi mumkin. Agar ular issiqlik manbaidan uzoqlashib, og‘zini ochib nafas olsa, issiqlik ortiqcha bo‘lishi ehtimoli bor. Bir tekis tarqalib, faol yemlanayotgan jo‘jalar odatda qulay sharoitda bo‘ladi.
| Yosh | Tavsiya etiladigan harorat, taxminan | Kuzatiladigan holat |
|---|---|---|
| 1-hafta | 32–35 °C, jo‘ja zonasida | Jo‘jalar issiqlik manbai atrofida erkin tarqaladi |
| 2-hafta | 29–32 °C | Faollik oshadi, issiqlik ehtiyoji kamayadi |
| 3-hafta | 26–29 °C | Pati ko‘payadi, xona havosi muhimlashadi |
| 4-hafta | 23–26 °C | Ob-havoga qarab isitish qisqartiriladi |
| 5-haftadan keyin | Taxminan 18–23 °C | Qushlar to‘liq patlanishiga qarab baholanadi |
Bu qiymatlar qat’iy retsept emas. Kurka jo‘jasining xatti-harakati, xona namligi, pol harorati va havo oqimi ham hisobga olinadi. O‘zbekistonda yozgi issiqda xona tez qizib ketishi, qishda esa elektr yoki gaz isitishdagi uzilishlar xavf tug‘dirishi mumkin. Isitish moslamasi atrofida yong‘in xavfsizligini alohida nazorat qiling.
To‘shama va xona gigiyenasi
To‘shama namlikni yutadigan, mog‘orsiz va o‘tkir buyumlarsiz bo‘lishi kerak. Mayda qipiq yoki changli material jo‘jalarning nafas yo‘llarini bezovta qilishi mumkin. Somon ishlatilsa, u quruq, toza va maydalanib ketmagan bo‘lsin.
Ho‘l joylarni har kuni olib tashlang, ichirgich atrofiga alohida e’tibor bering. Nam to‘shama ammiak miqdorini oshiradi va oyoq tagi shikastlanishiga sharoit yaratadi. Butun to‘shamani almashtirish zarurati xona namligi va zichlikka bog‘liq, lekin ifloslangan qatlamni muntazam yangilash shart.
Kurkalarga yem berish tartibi
Kurka jo‘jalari tez o‘sadi va dastlabki davrda oqsil, energiya, vitamin hamda mineral moddalarga muhtoj bo‘ladi. Eng xavfsiz yo‘l — yosh bosqichiga mo‘ljallangan, kurka uchun ishlab chiqarilgan to‘liq ratsionli kombikormdan foydalanish. Tovuq jo‘jasi uchun chiqarilgan yem kurka jo‘jasining oziq moddalarga bo‘lgan ehtiyojini har doim ham qoplamaydi.
Yem bosqichlari
- Starter davri: dastlabki haftalarda mayda granulali yoki jo‘jaga mos shakldagi yuqori oqsilli yem.
- Grower davri: o‘sish davomida energiya va oqsil nisbati ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga muvofiq o‘zgartiriladi.
- Finisher davri: so‘yishgacha bo‘lgan bosqichda go‘sht yo‘nalishidagi kurkaga mos yakuniy yem beriladi.
Yemni birdan almashtirmang. Eski va yangi yemni bir necha kun davomida bosqichma-bosqich aralashtirish ichak faoliyatidagi keskin o‘zgarishlarni kamaytiradi. Mog‘orlagan, namlangan yoki achigan yemni bermang.
Bug‘doy, makkajo‘xori yoki kepakni asosiy to‘liq yem o‘rniga haddan tashqari ko‘p berish ratsiondagi oqsil, aminokislota, mineral va vitaminlar muvozanatini buzishi mumkin. Don qo‘shimcha sifatida ishlatilsa, uning ulushi umumiy ratsionga nisbatan nazorat qilinadi.
Suv: kurka o‘sishining asosiy omili
Kurkalarda suv yetishmasligi yem iste’molini va o‘sishni tez pasaytiradi. Ichimlik suvi doimo toza va erkin mavjud bo‘lsin. Issiq kunlarda suv tez qiziydi, shuning uchun ichirgichlarni soyaga qo‘yib, kun davomida tekshiring.
- Ichirgichlarni har kuni yuvib turing;
- shilimshiq qatlam yoki yashil rangli ifloslik paydo bo‘lsa, darhol tozalang;
- suv liniyasi bo‘lsa, unda tiqilish va sizib chiqishni nazorat qiling;
- suvni yemlagich ichiga to‘kilmaydigan qilib joylashtiring.
Elektrolit yoki vitamin qo‘shimchalari ayrim vaziyatlarda foydali bo‘lishi mumkin, biroq ularni sababsiz va doimiy qo‘llash kerak emas. Mahsulot yorlig‘i va veterinariya tavsiyasiga amal qiling.
Joy zichligi va guruhlash
Jo‘jalar kichik paytda joy yetarli ko‘ringani bilan, kurkalar tez kattalashadi. Zichlik oshganda yemlagich va ichirgich uchun raqobat, to‘shamaning tez namlanishi, issiqlik stressi va kasallik tarqalishi kuchayadi.
Joy talabi kurkaning yoshi, tirik vazni, xona shamollatilishi va saqlash tizimiga bog‘liq. Amaliy qoida sifatida qushlar ulg‘aygan sari har bir boshga ajratiladigan maydonni bosqichma-bosqich oshiring. Qushlar bir-birining ustiga chiqsa, doimiy tiqilinch bo‘lsa yoki yemlagichga hammasi bir vaqtda yetib bora olmasa, guruhni kengaytirish yoki bo‘lish kerak.
Katta kurkani parvarish qilish
Kurkalar taxminan 6–8 haftadan keyin ancha chidamli bo‘la boshlaydi, ammo bu davrda ham sifatli yem, suv va havo almashinuvi muhim. Katta qushlar uchun pol sirpanchiq bo‘lmasin. Nam va silliq pol oyoq bo‘g‘imlariga ortiqcha yuk tushirishi mumkin.
Erkak kurkalar odatda urg‘ochilarga qaraganda yirikroq bo‘ladi. Shu sababli oziqlantirish va joylashtirishda jinslar bo‘yicha farqni hisobga oling. Juda tez o‘sishga majbur qiluvchi, muvozanatsiz ratsion skelet va oyoq muammolarini kuchaytirishi mumkin.
Agar kurkalar ochiq maydonga chiqarilsa, yaylov hududi panjara bilan himoyalangan bo‘lishi, soyali joy va toza suvga ega bo‘lishi kerak. Yovvoyi qushlar bilan aloqa kasallik xavfini oshiradi. Ochiq maydonga chiqarishdan oldin mahalliy epidemiologik vaziyatni ham hisobga oling.
Issiq va sovuq ob-havoda parvarish
Issiqda
- xonada havo almashinuvi bo‘lsin, lekin to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuchli shamol bermang;
- suvni tez-tez tekshiring va ichirgichlarni soyada saqlang;
- eng issiq paytda qushlarni ortiqcha bezovta qilmang;
- zichlikni kamaytiring va nam to‘shamani almashtiring;
- og‘izni ochib nafas olish, qanotlarni tushirish va harakatsizlikni kuzating.
Sovuqda
- yosh jo‘jalarda haroratni termometr va xatti-harakat orqali nazorat qiling;
- to‘shama quruq bo‘lsin;
- yoriq va eshiklardan sovuq havo urishini kamaytiring;
- shamollatishni butunlay to‘xtatmang, aks holda namlik va ammiak yig‘iladi;
- isitish moslamalarini yong‘in xavfsizligi talablariga mos ishlating.
Kasalliklarning oldini olish
Profilaktikaning asosi — toza suv, sifatli yem, quruq to‘shama, me’yoriy zichlik va yangi qushlarni ajratib saqlashdir. Har kuni qushlarning yem yeyishi, suv ichishi, axlati, yurishi va nafas olishini kuzating. Erta aniqlangan o‘zgarish veterinariya mutaxassisiga murojaat qilishni osonlashtiradi.
Bir nechta kurka qisqa vaqt ichida nobud bo‘lsa, qushlarda kuchli holsizlik, nafas olish qiyinlashuvi, qonli ich ketish, asabiy belgilar yoki keskin yemdan qolish kuzatilsa, kasallikni o‘zingizcha davolashga urinmang. Kasal qushlarni imkon qadar ajrating, o‘lik qushlarni ochiq joyga tashlamang va mahalliy veterinariya xizmatiga murojaat qiling.
Emlash rejasi hududdagi kasalliklar, xo‘jalik turi, kurka krossi va vaksina ishlab chiqaruvchisi ko‘rsatmasiga qarab tuziladi. Tovuq uchun mo‘ljallangan emlash jadvalini kurkaga avtomatik ko‘chirish to‘g‘ri emas.
Kurkalarda ko‘p uchraydigan parvarish xatolari
- Jo‘jalarni sovuq yoki nam polga joylashtirish.
- Haroratni termometrsiz taxmin qilish.
- Kurkalarga faqat don berib, to‘liq yemni cheklash.
- Ichirgichni kam yuvish va suvni uzoq vaqt almashtirmaslik.
- Yosh va katta qushlarni bir guruhda saqlash.
- Yangi qushlarni karantinsiz fermaga qo‘shish.
- Nam to‘shama va ammiak hidini e’tiborsiz qoldirish.
- Issiqda zichlikni kamaytirmaslik.
- O‘sish sur’atini hisobga olmay, joyni vaqtida kengaytirmaslik.
- Belgilarni kuzatmasdan antibiotik yoki boshqa dorilarni o‘zboshimchalik bilan berish.
Kurkani qachon so‘yish ma’qul?
So‘yish vaqti zot yoki kross, jins, maqsad, yem narxi va bozor talabiga bog‘liq. Juda uzoq boqish tirik vaznni oshirishi mumkin, ammo har bir qo‘shimcha kilogramm uchun yem sarfi va joy talabi ham ortadi. Amaliy qaror chiqarishda haftalik tirik vazn, yem sarfi, o‘lim darajasi va sotuv narxini yozib boring.
Go‘sht uchun mo‘ljallangan kurkani so‘yishdan oldin mahalliy veterinariya va oziq-ovqat xavfsizligi talablarini tekshiring. Agar biror dori yoki yem qo‘shimchasi ishlatilgan bo‘lsa, mahsulot yorlig‘idagi kutish muddatiga qat’iy amal qiling.
Kurka boqish bo‘yicha qisqa nazorat ro‘yxati
- Jo‘jalar kelishidan oldin xona isitildi va tozalandi.
- Harorat jo‘ja balandligida o‘lchandi.
- Toza suv va yoshga mos to‘liq yem doim mavjud.
- To‘shama quruq, xona esa dim emas.
- Qushlar tiqilinch saqlanmayapti.
- Har kuni yem, suv, axlat, nafas olish va harakat kuzatilmoqda.
- Yangi qushlar karantinsiz mavjud guruhga qo‘shilmayapti.
- Kasallik alomatlarida veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish rejasi bor.
Xulosa
Kurka boqishda eng katta natijani birgina yem yoki zot emas, balki tizimli parvarish beradi. Dastlabki haftalarda to‘g‘ri harorat va suv, keyingi davrda muvozanatli yem, quruq to‘shama, yetarli joy va yaxshi shamollatish kurkaning sog‘lom o‘sishiga yordam beradi. Har bir xo‘jalikda sharoit turlicha bo‘lgani uchun ko‘rsatkichlarni muntazam qayd eting va muammolarni kechiktirmasdan mutaxassis bilan muhokama qiling.