Inkubatorda jo‘ja ochirish natijasi faqat qurilmaning harorati yoki namligiga bog‘liq emas. Jarayonning eng muhim bosqichlaridan biri — inkubatsiya tuxumini to‘g‘ri tanlash. Sifatsiz, juda eski, iflos yoki noto‘g‘ri shakldagi tuxumlar inkubatorda rivojlanmasligi, embrionning erta nobud bo‘lishi yoki nimjon jo‘ja chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Yaxshi tanlangan tuxum ham noto‘g‘ri saqlansa, o‘z afzalligini yo‘qotadi. Shu sababli tuxumni tanlash, yig‘ish, tashish va inkubatorga joylashni yagona jarayon sifatida ko‘rish kerak. Quyidagi 10 ta qoida uy sharoitidagi kichik xo‘jaliklar va fermerlar uchun amaliy yo‘riqnoma bo‘lib xizmat qiladi.
1. Tuxumni faqat sog‘lom ona podadan oling
Inkubatsiya tuxumining sifati avvalo uni bergan tovuq va xo‘rozlarning sog‘lig‘iga bog‘liq. Tuxum olinadigan podada uzoq davom etuvchi kasallik belgilari, kuchli ozish, nafas olish qiyinlashuvi, ich ketishi yoki tuxumdorlikning keskin pasayishi kuzatilmasligi kerak.
Ona poda yaxshi oziqlangan, faol va normal tana tuzilishiga ega bo‘lishi muhim. Oziqa tarkibidagi muvozanat buzilishi, ayniqsa mineral va vitaminlar yetishmasligi qobiq sifati, embrion rivojlanishi va jo‘ja hayotchanligiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Tuxumni imkon qadar podaning kelib chiqishi, zoti yoki krossi ma’lum bo‘lgan xo‘jalikdan xarid qiling. Tuxum sotuvchidan ona podaning yoshi, xo‘rozlar bor-yo‘qligi va tuxumlar qachon yig‘ilganini so‘rash foydali.
2. Tuxumning urug‘langaniga ishonch hosil qiling
Urg‘ochi tovuq xo‘rozsiz ham tuxum beradi, lekin bunday tuxumdan jo‘ja chiqmaydi. Shuning uchun inkubatsiya tuxumi oddiy iste’mol tuxumidan farq qiladi: u urug‘langan ona podadan olinishi kerak.
Kichik xo‘jaliklarda xo‘roz va tovuqlar birga saqlangan bo‘lishi kerak. Biroq xo‘rozning shunchaki podada mavjudligi har bir tuxum urug‘langanini kafolatlamaydi. Juda keksa, nimjon yoki kasal xo‘rozlarda urug‘lantirish ko‘rsatkichi pasayishi mumkin.
Sotib olayotganda “urug‘langan” degan og‘zaki va’daga emas, sotuvchining amaliy tajribasi va oldingi chiqarish natijalariga ham e’tibor bering. Tuxumni tashqi ko‘rinishiga qarab urug‘langan yoki urug‘lanmaganini aniq bilib bo‘lmaydi. Buni odatda inkubatsiyaning 4–7-kunlarida ovoskop yordamida tekshirish mumkin.
3. Tuxum yoshini tekshiring
Inkubatsiya uchun eng ma’qul tuxumlar yangi, lekin darhol issiq inkubatorga qo‘yilmagan tuxumlardir. Amaliy jihatdan tuxumni tuxum qo‘yilganidan keyin 7 kun ichida inkubatorga joylash ma’qul. To‘g‘ri sharoitda 7–10 kungacha saqlangan tuxumlarda natija odatda qoniqarli bo‘lishi mumkin, ammo muddat uzaygani sari chiqish ko‘rsatkichi pasayadi.
Uch haftagacha saqlangan tuxumlarda embrion rivojlanishi keskin yomonlashishi mumkin. Shuning uchun “ko‘proq yig‘ib, keyin birdan qo‘yaman” degan yondashuv xavfli. Har bir tuxumga yig‘ilgan sanani qalam bilan yozib boring va inkubatorga avvalroq olingan tuxumlarni birinchi joylashtiring.
Yangi yig‘ilgan tuxumni bir necha soat ichida inkubatorga qo‘yish ham har doim yaxshi natija bermaydi. Tuxum ichidagi biologik jarayonlar barqarorlashishi uchun uni qisqa muddat salqin sharoitda ushlab turish foydali bo‘lishi mumkin.
4. O‘rtacha hajmdagi tuxumlarni tanlang
Juda katta yoki juda kichik tuxumlar inkubatsiya uchun ideal hisoblanmaydi. Katta tuxumlarda ikki sarig‘ bo‘lishi, havo kamerasi yoki ichki tuzilma me’yoridan farq qilishi mumkin. Bunday tuxumlar ko‘pincha yaxshi ochilmaydi.
Juda kichik tuxumlardan esa mayda va nimjon jo‘ja chiqishi ehtimoli yuqori. Shuning uchun bir partiyada hajmi bir-biriga yaqin, shu zot yoki kross uchun odatiy hisoblangan tuxumlarni tanlang.
Tuxumlarni faqat ko‘z bilan emas, imkon bo‘lsa tarozi bilan ham saralash mumkin. Bitta partiyada eng katta va eng kichik tuxumlar o‘rtasidagi katta farq inkubatorda jo‘jalarning turli vaqtda ochilishiga olib kelishi mumkin.
5. Shakli me’yoriy bo‘lgan tuxumni oling
Sifatli inkubatsiya tuxumi odatda oval shaklda bo‘ladi: bir uchi biroz to‘mtoq, ikkinchi uchi esa nisbatan ingichka. Haddan tashqari dumaloq, cho‘zinchoq, bir tomoni yassilangan yoki qiyshiq tuxumlarni tanlamagan ma’qul.
G‘ayritabiiy shakl tuxum ichidagi embrionning joylashuvi va havo kamerasining holatiga ta’sir qilishi mumkin. Natijada jo‘ja tuxum ichida noto‘g‘ri pozitsiyada rivojlanadi yoki po‘choqni yorib chiqishda qiynaladi.
Shakli doimiy ravishda noodatiy bo‘lgan tuxumlar ona tovuqning reproduktiv tizimi, oziqlanishi yoki irsiy xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ularni alohida iste’mol uchun ajratish xavfsizroq.
6. Qobiqni diqqat bilan ko‘zdan kechiring
Inkubatsiya tuxumining qobig‘i butun, qattiq va bir tekis bo‘lishi kerak. Mayda darz, soch tolasi kabi yoriq, ezilgan joy yoki ko‘zga zo‘rg‘a tashlanadigan shikast ham tuxumni yaroqsiz holga keltiradi.
Qobiqdagi yoriqlar orqali mikroorganizmlar kirishi, tuxum ichidan namlik tez chiqib ketishi va embrion rivojlanishining buzilishi mumkin. Hatto yoriq juda kichik bo‘lsa ham, bunday tuxumni “baribir sinab ko‘raman” deb inkubatorga qo‘ymang.
Juda yupqa, g‘adir-budur, burishgan yoki qalin ohakli qatlam bilan qoplangan qobiqlar ham ehtiyotkorlik bilan saralanadi. Bunday belgilar ona podadagi oziqlantirish yoki tuxum hosil bo‘lish jarayoni bilan bog‘liq muammolarni ko‘rsatishi mumkin.
7. Iflos tuxumni inkubatsiyaga qo‘ymang
Inkubatsiya uchun tuxum imkon qadar toza bo‘lishi kerak. Ayniqsa najas, loy, yem qoldig‘i yoki nam katak materiali bilan kuchli ifloslangan tuxumlar inkubatorda bakteriyalar tarqalishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Polga tushgan tuxumlar odatda uya tuxumlariga qaraganda ko‘proq ifloslanadi. Ularni tozalash qanchalik qiyin bo‘lsa, inkubatsiyaga qo‘yish shunchalik xavfli bo‘ladi. Kuchli iflos tuxumni yuvish ham to‘g‘ri yechim emas: yuvish qobiq yuzasidagi tabiiy himoya qatlamini buzib, mikroorganizmlarning ichkariga o‘tishini osonlashtirishi mumkin.
Yengil chang yoki mayda quruq kir bo‘lsa, tuxumni quruq va juda ehtiyotkor usulda tozalash mumkin. Qobiqni qattiq ishqalash, qirib tashlash yoki suvga botirish tavsiya etilmaydi.
8. Ovoskopda ichki tuzilmani tekshiring
Ovoskop tuxumning ichki holatini ko‘rishga yordam beradi. Inkubatsiyadan oldin ovoskop orqali quyidagi belgilarni tekshirish mumkin:
- havo kamerasi to‘mtoq uchida joylashgan bo‘lishi;
- sarig‘i taxminan markazda va harakatlanganda sekin qaytishi;
- ichkarida qon dog‘lari, qora nuqtalar yoki begona jismlar bo‘lmasligi;
- qobiq ichki yuzasida katta yoriqlar ko‘rinmasligi;
- ikki sarig‘li tuxumlar aniqlanishi.
Ikki sarig‘li tuxumlar ko‘pincha katta bo‘ladi, ammo ulardan sog‘lom va to‘liq rivojlangan jo‘ja chiqishi juda qiyin. Shu sababli ular inkubatsiyaga tanlanmaydi.
Ovoskop tekshiruvi tuxum urug‘langanini inkubatsiyadan oldin har doim ko‘rsatib bermaydi. Urug‘lanish belgilarini aniqroq baholash uchun tuxumlar inkubatorga qo‘yilgandan bir necha kun o‘tib qayta tekshiriladi.
9. Tuxumni to‘g‘ri saqlangan partiyadan oling
Tuxumning sifati uni qayerda va qanday saqlanganiga ham bog‘liq. Inkubatsiyagacha tuxumlar salqin, toza va namligi nisbatan yuqori xonada saqlanadi. Amaliy tavsiyalarda taxminan 13–18 °C harorat va 70–80 foiz atrofidagi nisbiy namlik ko‘rsatiladi. Uy sharoitida bunday ko‘rsatkichlarni to‘liq ushlab turish qiyin bo‘lishi mumkin, ammo tuxumni issiq xona, quyosh nuri yoki muzlatkichning juda sovuq qismida saqlamaslik kerak.
Tuxumlarni to‘mtoq uchini yuqoriga qaratib joylashtiring. Agar ular bir necha kun saqlansa, tuxumlarni kuniga kamida bir marta ehtiyotkorlik bilan boshqa tomonga og‘dirish yoki aylantirish foydali. Bu sarig‘ning qobiq ichki qismiga yopishib qolish xavfini kamaytiradi.
Issiq tuxumni darhol yopiq quti yoki sovuq xonaga qo‘yish kondensat hosil qilishi mumkin. Namlangan qobiq yuzasida mikroorganizmlar ko‘payishi osonlashadi. Tuxumlarni haroratni keskin o‘zgartirmasdan, asta-sekin sovitish va isitish kerak.
10. Tashish paytida tuxumni ehtiyot qiling
Yaxshi tuxum ham tashish paytida silkinish, urilish yoki qizib ketish sababli yaroqsiz bo‘lishi mumkin. Tuxumlarni maxsus lotok yoki yumshoq material bilan ajratilgan qutida olib boring. Ularni bo‘sh qutiga solib, bir-biriga uriladigan holatda tashimang.
Uzoq masofadan keltirilgan tuxumlarni darhol inkubatorga joylashtirmasdan, bir muddat tinch holatda saqlash ma’qul. Tashishdan keyin tuxumlar xona sharoitiga moslashishi kerak. Qobiq yuzasida namlik yoki “terlash” paydo bo‘lsa, tuxumni quritmasdan inkubatorga qo‘yish tavsiya etilmaydi.
Tashishda tuxumlarni juda issiq avtomobil salonida, to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh ostida yoki muzlab qoladigan sharoitda qoldirmang. Tuxumning ichki embrioni tashqi zarbaga qaraganda haroratning keskin o‘zgarishiga ham sezgir bo‘ladi.
Inkubatsiya tuxumini tanlash uchun qisqa chek-list
| Tekshiriladigan belgi | Tanlash mezoni |
|---|---|
| Ona poda | Sog‘lom, faol va kelib chiqishi ma’lum bo‘lishi |
| Tuxum yoshi | Imkon qadar 7 kun ichida inkubatorga qo‘yilishi |
| Hajmi | O‘rtacha va bir xil partiyaga yaqin bo‘lishi |
| Shakli | Me’yoriy oval, bir uchi to‘mtoq bo‘lishi |
| Qobiq | Butun, yoriqsiz va juda yupqa bo‘lmasligi |
| Tozaligi | Kuchli ifloslanmagan, yuvilmagan bo‘lishi |
| Ichki tuzilma | Ovoskopda katta nuqsonlar ko‘rinmasligi |
| Saqlash | Salqin, toza va namligi yetarli sharoitda saqlangan bo‘lishi |
| Tashish | Silkinish, urilish va qizib ketishdan himoyalangan bo‘lishi |
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Do‘kondan olingan oddiy tuxumni inkubatsiyaga qo‘yish;
- juda katta yoki juda kichik tuxumlarni aralashtirib yuborish;
- iflos tuxumni suvda yuvish;
- yoriqni lenta yoki boshqa material bilan berkitib, inkubatorga joylash;
- tuxumning yig‘ilgan sanasini yozib bormaslik;
- turli yoshdagi tuxumlarni bitta partiyada qo‘yish;
- tashishdan keyin darhol inkubatorni ishga tushirish;
- qobiq sifatiga e’tibor bermasdan, faqat tuxumning tashqi hajmiga qarash.
Xulosa
Inkubatsiyada yuqori natijaga erishishning birinchi sharti — to‘g‘ri tuxum tanlash. Sog‘lom ona podadan olingan, yangi, o‘rtacha hajmdagi, me’yoriy shakldagi, toza va yoriqsiz tuxumlar eng yaxshi boshlang‘ich material hisoblanadi.
Tanlangan tuxumlarni 7 kun ichida inkubatorga qo‘yish, salqin va namligi mos sharoitda saqlash, tashishda esa zarba va harorat o‘zgarishidan himoyalash kerak. Eng muhimi, inkubatsiya natijasini faqat inkubatorga yuklamang: jo‘janing sifati tuxum tanlangan kundan boshlab shakllana boshlaydi.
Manbalar
- Mississippi State University Extension Service. “Hatching Quality Chicks”: https://www.accessibility.extension.msstate.edu/publications/hatching-quality-chicks
- Mississippi State University Extension Service. “Hatching Egg Storage Period”: https://www.accessibility.extension.msstate.edu/agriculture/livestock/poultry/hatching-egg-storage-period
- Aviagen. “Arbor Acres Parent Stock Production Pocket Guide 2024”: https://pt-eu.aviagen.com/assets/Tech_Center/AA_Breeder_ParentStock/Arbor_Acres_PS_PocketGuide_Production_2024-EN.pdf
- Aviagen. “Hatchery Tips — Egg Management and Egg Store Checklist”: https://aviagen.com/assets/Tech_Center/BB_Resources_Tools/Hatchery_Tips/HatcheryTips-EN.pdf
- Mississippi State University Extension Service. “The Avian Embryo”: https://extension.msstate.edu/publications/the-avian-embryo