Sussex tovuqlari Buyuk Britaniyada shakllangan, go‘sht va tuxum olish uchun birdek foydalaniladigan klassik zotlardan biridir. Ular yirik gavdasi, tinch fe’l-atvori, yaxshi ozuqa izlash qobiliyati va nisbatan barqaror tuxumdorligi bilan kichik xo‘jaliklar uchun qiziqarli tanlov hisoblanadi.
Bu zot sanoat tuxum krosslari kabi rekord miqdorda tuxum bermaydi, biroq bitta qushdan ham tuxum, ham sifatli go‘sht olish imkonini beradi. Shu sababli Sussex ayniqsa hovli sharoitida, kichik fermer xo‘jaligida va yangi boshlovchilar orasida qadrlanadi.
Sussex tovuqlari qanday zot?
Sussex Angliyaning janubi-sharqidagi Sussex grafligidan kelib chiqqan. Zotning tarixi XIX asrga borib taqaladi: 1845-yilda London hayvonot bog‘idagi ilk parrandachilik ko‘rgazmalarida “Old Sussex” yoki “Kent Fowl” nomlari bilan o‘xshash qushlar namoyish qilingan. Zamonaviy zot standarti esa XX asr boshlarida shakllangan. ([rbst.org.uk](https://www.rbst.org.uk/watchlist-breed/sussex-chicken/?utm_source=openai))
Sussex og‘ir, yumshoq patli zotlar guruhiga kiradi. Ularning gavdasi uzunroq, orqasi keng va tekis, ko‘kragi chuqur, oyoqlari patlarsiz hamda odatda oqish rangda bo‘ladi. Taroq, sirg‘a va yuz qismi qizil rangli, toji esa oddiy bargsimon shaklda bo‘ladi.
Sussex zotining asosiy xususiyatlari
| Ko‘rsatkich | Odatdagi tavsif |
|---|---|
| Yo‘nalishi | Go‘sht-tuxum |
| Kelib chiqishi | Buyuk Britaniya |
| Voyaga yetgan xo‘roz vazni | Taxminan 4–5 kg |
| Voyaga yetgan makiyon vazni | Taxminan 3–4,2 kg |
| Tuxum po‘chog‘i | Och jigarrang yoki tusli |
| Yillik tuxumdorlik | Odatda 180–200 dona, liniyaga qarab ko‘proq yoki kamroq |
| Fe’l-atvori | Tinch, odamga tez ko‘nikadi, faol va hushyor |
| Ozuqa izlash qobiliyati | Yaxshi |
Vazn bo‘yicha ko‘rsatkichlar zot standarti va seleksiya yo‘nalishiga qarab farqlanadi. Ko‘rgazma uchun yetishtirilgan qushlar yirikroq bo‘lishi mumkin, utility yoki xo‘jalik liniyalari esa mahsuldorlikka ko‘proq yo‘naltiriladi. ([rbst.org.uk](https://www.rbst.org.uk/watchlist-breed/sussex-chicken/?utm_source=openai))
Sussex ranglari va tashqi ko‘rinishi
Sussex zotida bir nechta rang turi uchraydi. Eng mashhurlari quyidagilar:
- Light Sussex — oq tana, bo‘yin va dum qismida qora belgilar;
- Speckled Sussex — patlari qizg‘ish yoki mahogoni rangda, uchlarida oq-qora nuqtalar;
- Red Sussex — qizil yoki to‘q qizil patli;
- Brown, Silver, Buff va White Sussex — boshqa standart rang turlari.
Light va Speckled Sussex hovli parrandachiligida ko‘proq tanilgan. Rangning o‘zi tuxumdorlikni to‘liq belgilamaydi. Amaliy natijaga nasl liniyasi, yosh, yem sifati, yorug‘lik, kasalliklar va saqlash sharoiti kuchli ta’sir qiladi.
Sussex tovuqlarining tuxumdorligi
Yaxshi parvarishlangan Sussex makiyoni odatda yiliga 180–200 dona tuxum berishi mumkin. Ayrim xo‘jalik liniyalarida bu ko‘rsatkich 250 donadan oshishi ehtimoli bor, ko‘rgazma yo‘nalishidagi qushlarda esa tuxumdorlik pastroq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun sotib olayotganda faqat rang yoki tashqi ko‘rinishga emas, ota-onasining mahsuldorligiga ham e’tibor berish kerak. ([rbst.org.uk](https://www.rbst.org.uk/watchlist-breed/sussex-chicken/?utm_source=openai))
Makiyonlar ko‘pincha 5,5–7 oylik atrofida tuxumga kiradi. Aniq muddat jo‘janing tug‘ilgan mavsumi, o‘sish tezligi, oziqlantirish va yorug‘lik rejimiga bog‘liq. Juda erta tuxumga kirgan qushni majburan tezlashtirish maqsadga muvofiq emas: skelet va reproduktiv tizimning yetarli rivojlanishi muhim.
Tuxumlar odatda och jigarrang yoki tusli rangda bo‘ladi. Tuxum hajmi o‘rtacha-yirik bo‘lishi mumkin, biroq birinchi tuxumlar kichikroq chiqishi tabiiy. Tuxumdorlikning pasayishi ko‘pincha pat tashlash davri, issiq stressi, yemdagi oqsil yoki mineral yetishmovchiligi, suv tanqisligi, parazitlar va kunduzgi yorug‘likning qisqarishi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Sussex go‘sht uchun qanchalik foydali?
Sussex ikki yo‘nalishli zot bo‘lgani uchun gavdasi to‘liq va ko‘krak mushaklari yaxshi rivojlangan. Go‘shti hovli sharoitida yetishtiriladigan oddiy tuxumchi tovuqlarga qaraganda to‘qimaliroq bo‘lishi mumkin. Xo‘roz jo‘jalari go‘sht uchun ajratib boqiladi, makiyonlar esa tuxum olishda qoldiriladi.
Shu bilan birga, Sussex broyler o‘rnini bosmaydi. Ular tez o‘suvchi sanoat krosslari kabi 35–42 kunda so‘yim vazniga yetmaydi. Go‘sht uchun boqishda o‘sish davri uzoqroq, yem xarajati esa yuqoriroq bo‘ladi. Bu zotning ustunligi bitta mahsulot emas, balki tuxum va go‘shtni bir xo‘jalikda uyg‘unlashtirish imkoniyatidir.
O‘zbekiston sharoitida Sussex boqish mumkinmi?
Sussex faol va chidamli zot bo‘lsa-da, O‘zbekistonning yozgi jaziramasi alohida e’tibor talab qiladi. Yirik gavdali qushlar issiqlikni mayda tuxumchi zotlarga qaraganda qiyinroq o‘tkazishi mumkin. Shuning uchun yozda soyali joy, yaxshi havo almashinuvi va doimiy toza suv bo‘lishi shart.
Tovuqxona tomi quyoshda qizib ketmasligi, deraza va ventilyatsiya teshiklari esa qushga to‘g‘ridan-to‘g‘ri sovuq shamol urmaydigan qilib joylashtirilishi kerak. Issiq kunlarda zich saqlash, nam to‘shama va ammiak hidining ko‘payishi tuxumdorlik hamda umumiy holatga salbiy ta’sir qiladi.
- tovuqlar uchun soyabon yoki daraxt soyasini tashkil qiling;
- suv idishlarini bir nechta nuqtaga qo‘ying;
- suvni kun davomida tekshirib, ifloslangan bo‘lsa almashtiring;
- tovuqlarni haddan tashqari zich joylashtirmang;
- tovuqqona ichida namlik va ammiak hidini nazorat qiling;
- eng issiq paytda qushlarni uzoq masofaga haydamang.
Issiqlik stressi, nafas olish qiyinlashishi, kuchli lohaslik yoki o‘lim holatlari kuzatilsa, sababni mustaqil ravishda dori bilan “davolash” o‘rniga veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak.
Tovuqqona va sayr maydoniga talablar
Sussex yaxshi yem izlaydigan, faol zot hisoblanadi. Agar imkon bo‘lsa, ularni nazorat qilinadigan sayr maydonida yuritish foydali. Qushlar o‘t, hasharot va mayda urug‘larni izlaydi, biroq yaylov qo‘shimcha ozuqa o‘rnini to‘liq bosa olmaydi.
Tovuqqona quruq, shamollatiladigan va yirtqichlardan himoyalangan bo‘lishi kerak. To‘shama sifatida quruq somon, qirindi yoki boshqa changi kam materialdan foydalanish mumkin. Namlangan joylarni muntazam olib tashlang. Tuxum qo‘yish uyalarini qorong‘iroq, tinch va toza qismga joylashtirish tuxumning ifloslanishini kamaytiradi.
Har bir uya uchun alohida qush soni xo‘jalikdagi zichlikka mos rejalashtiriladi. Amaliyotda bir nechta makiyon uchun kamida bitta qulay uya ajratish, qo‘nish tayoqlarini esa mustahkam va jarohat yetkazmaydigan qilib o‘rnatish ma’qul. Aniq maydon ehtiyoji saqlash tizimi, qushlarning yoshi va mahalliy ob-havoga qarab belgilanadi.
Sussex tovuqlarini oziqlantirish
Sussex yirik bo‘lgani sababli yem sarfi kichik tuxumchi zotlarga nisbatan ko‘proq bo‘lishi mumkin. Ammo ularni ortiqcha don bilan boqish semirishga olib keladi. Semiz makiyonlarda tuxumdorlik pasayishi va reproduktiv muammolar xavfi ortadi.
Ratsionning asosini yosh va mahsuldorlik bosqichiga mos to‘liq qiymatli yem tashkil qilishi kerak. Tuxumga kirgan makiyonlarga oqsil, kalsiy, fosfor, vitaminlar va mikroelementlar muvozanatlangan yem beriladi. Tuxum po‘chog‘i yupqalashsa, faqat ohaktosh yoki bo‘rni ko‘paytirishdan oldin umumiy ratsion va qushlarning sog‘lig‘ini baholash zarur.
- Jo‘ja davri: yoshga mos starter yem va doimiy toza suv;
- O‘sish davri: grower yoki pullet yem, ortiqcha energiyali qo‘shimchalardan ehtiyot bo‘lish;
- Tuxumchilik davri: layer yem, kalsiy manbasi va toza suv;
- Qo‘shimcha don: umumiy ratsionni buzmaydigan miqdorda, asosiy yem o‘rniga emas;
- Ko‘katlar: toza va mog‘orsiz holda, me’yorida.
Mog‘orlagan don, achigan oziqa, sho‘r oshxona chiqindilari va noma’lum qo‘shimchalar berilmasin. Yemni quruq, kemiruvchilar kira olmaydigan joyda saqlash kerak.
Ko‘paytirish va jo‘ja olish
Sussex makiyonlarida bosish instinkti saqlangan bo‘lishi mumkin. Bu tabiiy ko‘paytirish uchun qulay, ammo makiyon tuxum bosganda uning tuxum berishi vaqtincha to‘xtaydi. Tuxum ishlab chiqarishni ustuvor qilgan xo‘jaliklarda inkubator yoki boshqa jo‘ja chiqarish usuli tanlanadi.
Nasl uchun sog‘lom, faol, oyoq va ko‘krak tuzilishi to‘g‘ri, patlari toza qushlar tanlanadi. Tuxum olish uchun xo‘roz bo‘lishi shart emas, lekin urug‘langan tuxum va jo‘ja olish rejalashtirilsa, xo‘roz-makiyon nisbati haddan tashqari zich bo‘lmasligi kerak. Naslchilikda qarindoshlikni nazorat qilish ham muhim.
Sussex zotining afzalliklari
- go‘sht va tuxum yo‘nalishini birlashtiradi;
- tinch fe’l-atvori sababli yangi boshlovchilar uchun qulay;
- yaxshi yem izlaydi va sayr maydonidan unumli foydalanadi;
- gavdasi yirik, xo‘rozlarini go‘sht uchun ajratish mumkin;
- bir nechta rang turlari mavjud;
- tovuqqona sharoiti me’yorida bo‘lsa, hovli xo‘jaligida yaxshi natija beradi.
Kamchiliklari va e’tibor beriladigan jihatlar
- sanoat tuxum krosslari darajasida tuxum bermaydi;
- yirik gavdasi sababli yem xarajati yuqoriroq bo‘lishi mumkin;
- issiq yozda soyali joy va ventilyatsiya talab qiladi;
- ayrim makiyonlarda bosish instinkti tuxum ishlab chiqarishni vaqtincha kamaytiradi;
- ko‘rgazma liniyasi va xo‘jalik liniyasi mahsuldorligi bir xil bo‘lmasligi mumkin;
- erkin yuritilganda ekinlarga zarar yetkazishi yoki yirtqichlar xavfiga duch kelishi mumkin.
Sussex sotib olayotganda nimalarni tekshirish kerak?
Jo‘ja yoki katta qush sotib olayotganda zot nomining o‘zi yetarli kafolat bermaydi. Ishonchli naslchidan qushlarning ota-onasi, yoshi, emlash tarixi va saqlash sharoiti haqida ma’lumot so‘rang. Tashqi ko‘rinishda ko‘zlari tiniq, burun teshiklari toza, pati silliq, oyoqlari shikastlanmagan va harakati faol qushlarni tanlash ma’qul.
Juda arzon takliflarda zot aralashmasi, yosh noto‘g‘ri ko‘rsatilishi yoki kasallik xavfi bo‘lishi mumkin. Yangi olib kelingan qushlarni mavjud galaga darhol qo‘shmasdan, alohida kuzatish va karantin qilish bioxavfsizlik nuqtayi nazaridan to‘g‘riroq yondashuvdir.
Yangi boshlovchilar uchun amaliy xulosa
Sussex tovuqlari katta hajmdagi sanoat ishlab chiqarishi uchun emas, balki hovli yoki kichik xo‘jalikda ko‘p maqsadli parrandachilik uchun mos. Ular bilan ishlashda asosiy natijani zotning nomi emas, balki sog‘lom nasl, sifatli yem, toza suv, quruq tovuqqona va issiqdan himoya belgilaydi.
Agar maqsad faqat maksimal tuxum olish bo‘lsa, maxsus tuxumchi krosslar yuqoriroq natija berishi mumkin. Agar tuxum, go‘sht, tabiiy xulq va chiroyli tashqi ko‘rinish birgalikda kerak bo‘lsa, Sussex yaxshi muvozanatli tanlov bo‘la oladi.
Ko‘p so‘raladigan savollar
Sussex tovuqlari yiliga nechta tuxum beradi?
Odatda 180–200 dona atrofida. Yaxshi xo‘jalik liniyalarida ko‘rsatkich yuqoriroq, ko‘rgazma liniyalarida esa pastroq bo‘lishi mumkin.
Sussex issiq iqlimga moslashadimi?
Ular moslasha oladi, ammo O‘zbekiston yozida soya, shamollatish, toza suv va zichlikni kamaytirish zarur. Issiq stressi tuxumdorlikni pasaytirishi mumkin.
Sussex tovuqlari yangi boshlovchilar uchun mosmi?
Ha. Ular odatda tinch, faol va parvarishi tushunarli zot hisoblanadi. Biroq yirik gavdasi sababli yem va joy talabi kichik zotlardan ko‘proq.
Sussex broyler o‘rnini bosa oladimi?
Yo‘q. Sussex go‘sht-tuxum yo‘nalishidagi zot, broylerlar esa tez o‘sish va qisqa muddatda so‘yim vazniga yetish uchun seleksiya qilingan.