Lohmann Brown tovuqlari tuxum yo‘nalishidagi eng mashhur sanoat krosslaridan biridir. Ular jigarrang po‘choqli tuxum berishi, yemdan samarali foydalanishi va to‘g‘ri parvarish sharoitida yuqori tuxumdorlik ko‘rsatishi bilan qadrlanadi. Biroq yaxshi natija faqat naslga bog‘liq emas: jo‘janing sifati, 17–18 haftagacha bo‘lgan rivojlanish, oziqa tarkibi, suv, yorug‘lik, ventilyatsiya va kasalliklarning oldini olish birgalikda boshqarilishi kerak.
Ushbu maqolada Lohmann Brown tovuqlarini yangi boshlovchilar uchun tushunarli tarzda boqish, tuxumdorlikni baholash va ko‘p uchraydigan xatolardan qochish yo‘llari keltiriladi. Raqamlar ishlab chiqaruvchining boshqaruv qo‘llanmalaridagi ko‘rsatkichlarga asoslangan yo‘nalish ma’lumotlaridir. Mahalliy iqlim, yem sifati va saqlash tizimiga qarab amaliy natija farq qilishi mumkin.
Lohmann Brown qanday tovuq?
Lohmann Brown — jigarrang tuxum beruvchi tuxumchi kross. U klassik go‘sht yo‘nalishidagi zot emas, shuning uchun uning asosiy mahsuloti tuxum hisoblanadi. Tana tuzilishi tuxum ishlab chiqarishga moslashgan: qush nisbatan ixcham bo‘ladi, yemning katta qismi tuxum massasini shakllantirishga sarflanadi.
Ishlab chiqaruvchi ma’lumotlariga ko‘ra, Lohmann Brown-Classic urg‘ochilarida 50 foiz tuxumdorlikka chiqish yoshi taxminan 22 hafta, cho‘qqi tuxumdorlik esa 33 hafta atrofida qayd etiladi. 72 haftalik davrda bir boshga hisoblangan tuxum soni 300 donadan oshishi mumkin, ammo bu ko‘rsatkich ideal boshqaruv va seleksiya sharoitiga tegishli. Uy yoki kichik xo‘jalik sharoitida natija odatda pastroq bo‘ladi.
| Ko‘rsatkich | Yo‘nalish ma’lumoti |
|---|---|
| 50 foiz tuxumdorlikka chiqish | Taxminan 22 hafta |
| Tuxumdorlik cho‘qqisi | Taxminan 33 hafta |
| Voyaga yetgan davrdagi yem iste’moli | Ko‘pincha 110–120 g/bosh/kun |
| Urg‘ochining 18 haftalik vazni | Taxminan 1,46 kg |
| 75 haftalik vazni | Taxminan 1,98 kg |
Bu raqamlarni qat’iy norma sifatida emas, flockni nazorat qilish uchun mo‘ljal sifatida ishlating. Eng muhim mezonlar — podadagi o‘rtacha tuxumdorlik, tuxumning po‘choq sifati, tana vaznining bir xilligi, o‘lim darajasi va yem sarfidir.
Lohmann Brown tuxumdorligi qachon boshlanadi?
Lohmann Brown odatda 18–22 haftalik davrda tuxumga kirishni boshlaydi. Ba’zi qushlar oldinroq, boshqalari esa kechroq tuxum qilishi mumkin. Tuxumga kirish vaqti jo‘janing o‘sish tezligi, tana vazni, yorug‘lik dasturi, yem tarkibi va stressga bog‘liq.
Podada dastlab tuxumlar maydaroq bo‘lishi tabiiy. Tuxum massasi keyingi haftalarda oshadi. Juda erta tuxumga kirgan, ammo tana vazni yetarli bo‘lmagan tovuqlar uzoq muddat yuqori mahsuldorlikni ushlab turolmasligi mumkin. Shuning uchun yosh tovuqni faqat birinchi tuxum paydo bo‘lishi bilan emas, balki rivojlanish va tana vazni bilan ham baholash kerak.
Tuxumdorlikni qanday hisoblash mumkin?
Oddiy hisoblash formulasi quyidagicha:
Kundalik tuxumdorlik (%) = olingan tuxum soni ÷ tirik tovuqlar soni × 100.
Masalan, 100 ta tirik tovuqdan bir kunda 82 dona tuxum olinsa, tuxumdorlik 82 foiz bo‘ladi. Hisobni har kuni bir xil vaqtda yuritish, yem va tuxum bo‘yicha alohida daftar tutish foydali.
Oziqlantirish: Lohmann Brown uchun asosiy talablar
Tuxumchi tovuqning ratsioni uchta vazifani bajaradi: tana ehtiyojini qoplash, tuxum massasini shakllantirish va tuxum po‘chog‘i uchun kaltsiy yetkazib berish. Faqat makkajo‘xori, bug‘doy yoki oshxona chiqindilariga tayanish yuqori tuxumdorlik uchun yetarli emas.
Voyaga yetgan Lohmann Brown tovuqlari qulay sharoitda odatda kuniga 110–120 gramm atrofida yem iste’mol qiladi. Issiqda yem yeyish kamayishi mumkin, sovuqda esa energiya talabi oshadi. Shuning uchun yem miqdorini faqat jadval bo‘yicha emas, tuxumdorlik, tana vazni, go‘ng holati va ob-havoni kuzatib boshqarish kerak.
Yem tarkibida nimalar bo‘lishi kerak?
- Energiya manbai: makkajo‘xori, bug‘doy, arpa yoki tayyor kombikorm;
- Oqsil manbai: soya shroti, kungaboqar shroti, no‘xat mahsulotlari yoki sifatli tayyor yem;
- Aminokislotalar: ayniqsa metionin va lizin muvozanati;
- Kaltsiy: ohaktosh uni, maydalangan chig‘anoq yoki ishlab chiqaruvchi tavsiya qilgan mineral manba;
- Fosfor, tuz, vitamin va mikroelementlar;
- Ichak faoliyati uchun mos miqdordagi tolali komponentlar.
Ratsionni uy sharoitida tuzishda xomashyoning laboratoriya tahlili bo‘lmasa, aniq protein, energiya va aminokislota miqdorini bilish qiyin. Shu sababli yangi boshlovchilar uchun tuxumchi tovuqlarga mo‘ljallangan tayyor to‘liq yem xavfsizroq va barqarorroq tanlov bo‘lishi mumkin.
Yem berish bosqichlari
Yosh tovuqlar uchun starter, grower va developer bosqichlari, tuxumga kirish oldidan esa pre-layer yem qo‘llanadi. Tuxum ishlab chiqarish boshlangach, layer yemiga o‘tiladi. Lohmann qo‘llanmasida tuxumga kirishning dastlabki davrida yuqori mahsuldorlikni qo‘llab-quvvatlash uchun 5–6 hafta davomida boshlang‘ich layer fazasiga mos yemdan foydalanish, keyinchalik fazali oziqlantirishga o‘tish tavsiya etiladi.
Yemni birdaniga almashtirmang. 3–5 kun davomida eski va yangi yemni aralashtirib, yangi yem ulushini bosqichma-bosqich oshirish ma’qul. Yemning juda mayda kukun bo‘lishi iste’molni kamaytirishi, juda yirik va notekis zarrachalar esa tovuqlarning faqat ayrim qismlarini tanlab yeyishiga olib kelishi mumkin.
Suv — tuxumdorlikning eng muhim omillaridan biri
Tovuqning suvga kirishi yemga kirishidan ham muhimroq. Suv yetishmasa, yem iste’moli, tuxumdorlik va tuxum po‘chog‘i sifati tez pasayishi mumkin. Ichimlik suvi doimo mavjud, toza va haddan tashqari issiq bo‘lmagan holatda bo‘lsin.
- Suv idishlarini har kuni tekshiring;
- nippel yoki lotoklarda tiqilish va oqishlarni nazorat qiling;
- issiq kunlarda suvning qizib ketishiga yo‘l qo‘ymang;
- quduq yoki ariqlardan olingan suvni imkon qadar tahlil qildiring;
- suv liniyalarini muntazam yuvib turing.
Suvning rangi, hidi yoki ta’mi o‘zgargan bo‘lsa, sababini aniqlamasdan vitamin, antibiotik yoki boshqa vosita qo‘shmang. Dori va qo‘shimchalar veterinariya mutaxassisi tavsiyasi bilan ishlatilishi kerak.
Tovuqxona sharoiti
Harorat va ventilyatsiya
Lohmann Brown issiq iqlimga ma’lum darajada moslasha oladi, lekin O‘zbekiston yozidagi yuqori harorat tuxumdorlikka jiddiy ta’sir qilishi mumkin. Tovuqlar hansirasa, qanotlarini tanadan uzoq tutsa, kam yesa yoki ko‘p suv ichsa, issiqlik stressi ehtimoli oshadi.
Ventilyatsiya havo almashinuvini ta’minlashi, ammo to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuchli shabada hosil qilmasligi kerak. Tovuqqxonada ammiak hidi sezilsa, nam to‘shama yoki yomon havo almashinuvi muammosi borligini tekshiring. Namlik yuqori bo‘lsa, go‘ng tez buziladi va nafas yo‘llari muammolari xavfi ortadi.
Yorug‘lik
Yorug‘lik tuxumdor tovuqlarning reproduktiv faoliyatini boshqaruvchi asosiy omillardan biridir. Yosh tovuqlarni tuxumga kirish davrida keskin yoki tartibsiz yorug‘likka o‘tkazish tavsiya etilmaydi. Ishlab chiqaruvchi dasturiga mos ravishda yorug‘lik vaqtini bosqichma-bosqich boshqarish kerak.
Tovuqqxonada chiroq va tabiiy yorug‘lik vaqti har kuni imkon qadar bir xil bo‘lsin. Yorug‘likning keskin uzilishi, uzoq muddat qorong‘ilik yoki kechasi to‘satdan yoqilishi stress keltirib chiqarishi mumkin. Amaliy dastur qushlarning yoshi, bino turi va mahalliy sharoitga moslashtiriladi.
Joylashtirish va jihozlar
Oziqlantirgich va suv idishlari barcha tovuqlar bir vaqtda foydalanishi mumkin bo‘lgan darajada joylashtirilishi kerak. Ular orasida kuchsiz yoki past martabali qushlar ham yem va suvga bemalol yetib borishi muhim.
Pol tizimida saqlansa, uya qutilari tuxumning toza va butun bo‘lishiga yordam beradi. Tuxumlarni kuniga kamida ikki marta yig‘ish, to‘shamani quruq saqlash va singan tuxumlarni darhol olib tashlash kerak. Qafas tizimida esa qafas zichligi, oziqlantirgich uzunligi va suv liniyalari ishlab chiqaruvchi hamda mahalliy veterinariya talablariga mos bo‘lishi lozim.
Yangi boshlovchilar qiladigan asosiy xatolar
- Faqat don bilan boqish. Don energiya beradi, lekin kaltsiy, aminokislota va mikroelementlar muvozanatini to‘liq qoplamaydi.
- Yemni keskin almashtirish. Bu yem iste’moli va tuxumdorlikning pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin.
- Suvni e’tiborsiz qoldirish. Iflos yoki uzilib turadigan suv tuxum ishlab chiqarishga tez ta’sir qiladi.
- Issiqda ventilyatsiyani yopib qo‘yish. Havo almashinuvi yetarli bo‘lmasa, issiqlik stressi va ammiak muammosi kuchayadi.
- Faqat tuxum soniga qarash. Tuxum po‘chog‘i, tana vazni, yem sarfi va o‘lim ko‘rsatkichi ham qayd etilishi kerak.
- Kasal qushni butun podaga qo‘shib yuborish. Holsizlik, ich ketishi, nafas olish qiyinlashishi yoki tuxumdorlikning keskin tushishi kuzatilsa, qushni ajratib, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
- Yorug‘lik rejimini tez-tez o‘zgartirish. Tuxumchi tovuqlar barqaror kun tartibiga muhtoj.
Kundalik nazorat ro‘yxati
- ertalab va kechqurun suvning mavjudligi va tozaligini tekshirish;
- yem qoldig‘i va iste’molini qayd etish;
- tuxum soni va singan tuxumlarni hisoblash;
- tovuqlarning faolligi, nafas olishi va pat holatini kuzatish;
- tovuqqxona harorati, hid va namligini tekshirish;
- o‘lgan yoki kasallik alomati bor qushlarni darhol ajratish;
- haftada kamida bir marta tana vaznini namunaviy guruh bo‘yicha nazorat qilish.
Xulosa
Lohmann Brown tovuqlari kichik xo‘jalik va tijoriy tuxumchilik uchun samarali tanlov bo‘lishi mumkin. Ularning imkoniyatini ochish uchun yuqori sifatli to‘liq yem, doimiy toza suv, barqaror yorug‘lik, quruq to‘shama, yaxshi ventilyatsiya va muntazam kuzatuv zarur.
Eng yuqori tuxumdorlikni quvishdan oldin podaning sog‘lomligi va tana vazni bir xilligini ta’minlang. Tuxum soni kamayganda esa darhol dori ishlatish o‘rniga avval suv, yem, issiqlik, yorug‘lik, zichlik va kasallik alomatlarini tekshiring. Muammo saqlanib qolsa, mahalliy veterinariya mutaxassisi bilan maslahatlashish kerak.
Manbalar
- Lohmann Breeders — Lohmann Brown-Classic rasmiy ko‘rsatkichlari
- Lohmann Brown-Classic Management Guide — oziqlantirish va yem zarrachalari bo‘yicha qo‘llanma
- Lohmann Management Guide — tuxumga kirish davri va fazali oziqlantirish
- Lohmann Management Guide — yem iste’moli va tuxumchi tovuqlar ratsioni
- Lohmann Alternative Housing Management Guide — pol, aviariy va erkin yurish tizimlari