Hubbard broylerlari tez o‘sishi, yemdan samarali foydalanishi va go‘sht chiqimining yaxshi bo‘lishi bilan ko‘plab xo‘jaliklarda qo‘llanadi. Biroq genetik imkoniyatning o‘zi yuqori natijani kafolatlamaydi. Jo‘janing vazni, yem sarfi va saqlanish darajasi xona harorati, havo sifati, suv, yem sifati, zichlik va kundalik nazoratga bevosita bog‘liq.
Ushbu maqolada Hubbard Efficiency Plus broylerlari uchun ishlab chiqaruvchi ko‘rsatkichlari asosida taxminiy vazn va yem sarfi, shuningdek O‘zbekiston sharoitida parvarishlashning muhim jihatlari yoritiladi. Jadvaldagi raqamlar maqsadli ko‘rsatkich bo‘lib, ularni har bir xo‘jalikda aynan takrorlanishi shart emas.
Hubbard broylerlari qanday qush?
Hubbard — broyler genetikasi bilan shug‘ullanuvchi xalqaro seleksiya kompaniyasi. Amaliyotda “Hubbard broyleri” deganda ko‘pincha Hubbard Efficiency Plus kabi tijoriy broyler krosslari nazarda tutiladi. Bu qushlar qisqa muddatda tirik vazn to‘plashga, yemni go‘shtga aylantirishga va yaxshi yashovchanlikni saqlashga yo‘naltirilgan.
Jo‘jalarni xarid qilishda faqat nomiga emas, balki inkubatsiya korxonasi, ota-ona podasi, emlash holati, jo‘janing bir xilligi va tashish sharoitiga ham e’tibor bering. Bir xil yoshdagi jo‘jalarning vazni keskin farq qilsa, keyingi bosqichda yem va joydan foydalanish samarasi pasayishi mumkin.
Hubbard broylerining vazni va yem sarfi
Quyidagi ma’lumotlar Hubbard Efficiency Plus uchun ishlab chiqaruvchi taqdim etgan “as hatched”, ya’ni urg‘ochi va erkak jo‘jalar aralash guruhi bo‘yicha ko‘rsatkichlardan tuzilgan. Vazn — tirik tana vazni, yem sarfi esa bir boshga hisoblangan yig‘indi sarfdir.
| Yosh | Maqsadli tirik vazn | Bir boshga jami yem | Taxminiy FCR | Amaliy izoh |
|---|---|---|---|---|
| 7 kun | 216 g | 172 g | taxm. 0,80 | Birinchi haftada start muhit va suv eng muhim |
| 14 kun | 541 g | 550 g | taxm. 1,02 | Jo‘jalar bir xilligi muntazam tekshiriladi |
| 21 kun | 1 035 g | 1 203 g | taxm. 1,16 | Zichlik va ventilyatsiyaga e’tibor kuchayadi |
| 28 kun | 1 647 g | 2 148 g | taxm. 1,30 | Issiqlik stressi va nam to‘shama xavfi ortadi |
| 35 kun | 2 330 g | 3 359 g | taxm. 1,44 | Sotuv yoki so‘yish rejasiga qarab qaror qilinadi |
| 42 kun | 3 028 g | 4 783 g | taxm. 1,58 | Keyingi kunlarda yem sarfi tezroq oshadi |
Jadvaldagi FCR yem sarfini tirik vaznga bo‘lish orqali taxminan hisoblangan. Masalan, 42-kunda bir boshga 4,783 kg yem sarflanib, tirik vazn 3,028 kg bo‘lsa, hisoblangan nisbat taxminan 1,58 ga teng. Fermer xo‘jaligidagi haqiqiy natija o‘lim, yem to‘kilishi, saralash, vazn o‘lchash usuli va guruh tarkibiga qarab farq qiladi.
Raqamlar Hubbard Efficiency Plus broylerlarining rasmiy performance objectives hujjatidan olingan. Ishlab chiqaruvchi ko‘rsatkichlari yaxshi boshqariladigan sharoit uchun mo‘ljallangan maqsadli qiymatlardir; ular mahalliy yem, iqlim yoki xo‘jalikdagi natijani kafolatlamaydi.
Yem sarfini to‘g‘ri hisoblash
Bir boshga yem sarfini aniqlash uchun omborga kirgan yem miqdoridan qolgan yemni ayirib, natijani tirik jo‘jalar soniga bo‘ling. Hisobga quyidagilarni alohida kiritish foydali:
- ombordan chiqarilgan yem;
- oxurda qolgan yem;
- to‘kilgan yoki namlanib yaroqsiz bo‘lgan yem;
- o‘lgan va chiqarib yuborilgan qushlar soni;
- haftalik o‘rtacha tirik vazn.
Faqat sotib olingan yem miqdoriga qarab xulosa qilish noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin. Yemning to‘kilishi yoki namlanishi hisobga olinmasa, sarf sun’iy ravishda past yoki yuqori ko‘rinadi. Har hafta bir xil vaqtda guruhning kamida bir necha nuqtasidan namuna olib tortish vazn dinamikasini aniqroq ko‘rsatadi.
Hubbard jo‘jalarini qabul qilishga tayyorgarlik
Xona va jihozlar
Jo‘jalar kelishidan oldin xona tozalangan, dezinfeksiya qilingan va quritilgan bo‘lishi kerak. Yangi to‘shama quruq, changi kam va mog‘orsiz bo‘lsin. Isitish moslamalari oldindan yoqilib, xona va pol harorati tekshiriladi. Jo‘ja bevosita sovuq polga tushirilsa, yem yeyishi va suv ichishi kamayishi mumkin.
Oxurlar va suvlagichlar jo‘ja osongina topa oladigan balandlikda joylashtiriladi. Birinchi soatlarda jo‘jalarning suv va yemga yetib borishi kuzatiladi. Ayrim jo‘jalar chetda to‘planib qolsa, bu sovuq havo oqimi yoki notekis isitishdan darak berishi mumkin.
Birinchi kunning asosiy maqsadi
Birinchi kun vazifasi jo‘jani tezroq “katta qildirish” emas, balki barqaror start berishdir. Jo‘jalar faol yurishi, suv ichishi, yem cho‘qishi va xona bo‘ylab nisbatan bir tekis tarqalishi kerak. Juda baland yoki past harorat, kuchli shovqin, yorug‘likning yetishmasligi va suvga kech kirish keyingi o‘sishga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Harorat va mikroiqlimni boshqarish
Haroratni faqat xona devoridagi termometr bilan baholash yetarli emas. Jo‘ja balandligida, ayniqsa to‘shama ustida haroratni o‘lchash va qushlarning xatti-harakatini kuzatish kerak. Jo‘jalar bir joyga zich yig‘ilsa — sovuq yoki havo oqimi, issiqlik manbasidan uzoqlashsa — qizib ketish, chetlarga tarqalsa — issiqlik yetishmasligi yoki noqulaylik ehtimoli bor.
Yoshi ulg‘aygan sari jo‘janing issiqlik ehtiyoji kamayadi, biroq xona birdan sovitilmasligi kerak. Harorat o‘zgarishi bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. O‘zbekiston yozida esa asosiy xavf issiq stressidir: tom, deraza va havo almashinuvi tizimi oldindan tayyorlanadi.
Ventilyatsiya va to‘shama
Ventilyatsiya faqat xona ichini sovitish uchun emas, namlik, ammiak va karbonat angidridni chiqarish uchun ham kerak. Deraza yoki ventilyator orqali kirayotgan havo jo‘jaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri urilmasin. Shu bilan birga, xona dim bo‘lib qolsa, qushlarning nafasi og‘irlashishi, to‘shama namlanishi va kasallik xavfi ortishi mumkin.
To‘shama qo‘lga yopishadigan darajada nam bo‘lmasligi kerak. Suvlagichning balandligi, oqishi va ostidagi nam joylar har kuni tekshiriladi. Nam to‘shama oyoq tagi shikastlanishi va ammiak miqdorining oshishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Hubbard broylerlari uchun oziqlantirish tartibi
Amaliyotda broyler yemi odatda starter, grower va finisher bosqichlariga bo‘linadi. Har bir bosqichda oqsil, energiya, aminokislotalar, mineral moddalar va vitaminlar muvozanati muhim. Yem turi jo‘janing yoshiga mos bo‘lishi, granulasi esa qush yuta oladigan o‘lchamda tanlanishi kerak.
Yemni tez-tez almashtirish, sifati past yoki mog‘orlagan xomashyo ishlatish o‘sishni sekinlashtirishi mumkin. Ratsionni o‘zgartirish kerak bo‘lsa, imkon qadar bosqichma-bosqich o‘tkazish va qushlarning najasi, yem yeyishi hamda vaznini kuzatish ma’qul.
Yem tarkibini mustaqil ravishda o‘zgartirishdan oldin ishlab chiqaruvchi yoki parrandachilik bo‘yicha mutaxassis bilan maslahatlashish kerak. Ayniqsa oqsil, tuz, kalsiy yoki mineral premiksni “ko‘z bilan” qo‘shish xavfli bo‘lishi mumkin.
Suv va yemlagichlarni nazorat qilish
Toza suv broyler uchun yem kabi muhim. Suvlagichlar muntazam yuviladi, suv liniyalarida oqish va tiqilib qolish bor-yo‘qligi tekshiriladi. Suv sifati shubhali bo‘lsa, laboratoriya tekshiruvi va mahalliy veterinariya mutaxassisi tavsiyasi kerak bo‘ladi.
Oxur bo‘sh qolib ketmasin, lekin qushlar yemni sochib yuboradigan darajada ortiqcha to‘ldirilmasin. Oxur balandligi broylerning ko‘krak yoki orqa balandligiga moslab sozlanadi. Juda past oxur yemning ko‘p to‘kilishiga, juda baland joylashuv esa yem yeyishning kamayishiga olib kelishi mumkin.
Vaznni qanday kuzatish kerak?
- Har hafta bir xil kunda va taxminan bir xil vaqtda torting.
- Guruhning turli joylaridan namuna oling.
- Faqat eng yirik yoki eng kichik qushlarni emas, o‘rtacha guruhni baholang.
- O‘rtacha vazn, eng kichik va eng katta qiymatlarni yozib boring.
- Vazn pasaysa yoki guruh bir xilligi buzilsa, avval yem, suv, harorat, ventilyatsiya va zichlikni tekshiring.
Bir haftalik natijani alohida ko‘rib hukm chiqarish shoshqaloqlik bo‘lishi mumkin. Muhimi — vazn grafigining yo‘nalishi. Bir necha hafta ketma-ket ortda qolish kuzatilsa, yem namunasi, suv sifati va xona mikroiqlimini tekshirtirish, shuningdek veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak.
O‘zbekistonda yozgi parvarishga alohida e’tibor
Issiq mavsumda Hubbard broylerlari tezda issiqlik stressiga tushishi mumkin. Xonani kunning eng issiq paytida quyoshdan himoyalash, havo almashinuvini kuchaytirish va suvning doimo mavjud bo‘lishini ta’minlash zarur. Biroq ventilyator havoni jo‘jalarga keskin urmasligi kerak.
Yemni kunning salqin vaqtlarida faolroq berish, namlangan yoki uzoq vaqt issiqda qolgan yemni oxurda qoldirmaslik foydali. Qushlar hansirashi, qanotlarini yoyishi, yem yeyishining keskin kamayishi yoki odatdagidan ko‘proq yotishi kuzatilsa, sharoitni darhol tekshiring. Og‘ir holatlarda mahalliy veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Rasmiy jadvaldagi vaznni har qanday xo‘jalik uchun majburiy norma deb qabul qilish.
- Jo‘ja kelishidan oldin xona va isitishni tayyorlamaslik.
- Yem to‘kilishini hisobga olmaslik.
- Nam to‘shama va suv oqishini e’tiborsiz qoldirish.
- Haroratni faqat bitta termometr bilan baholash.
- Jo‘jalar vazni ortda qolganda sababni tekshirmasdan dori berish.
- Yem yoki mineral qo‘shimchalarni mutaxassis tavsiyasisiz aralashtirish.
Xulosa
Hubbard broylerlarida yaxshi natija olishning asosi — sifatli jo‘ja, muvozanatli yem, toza suv, barqaror mikroiqlim va kundalik nazorat. Hubbard Efficiency Plus ko‘rsatkichlariga ko‘ra, aralash guruhda 28-kunda taxminan 1,65 kg, 35-kunda 2,33 kg va 42-kunda 3,03 kg tirik vazn maqsad qilinadi; shu davrlarda bir boshga yig‘indi yem sarfi mos ravishda taxminan 2,15, 3,36 va 4,78 kg bo‘lishi mumkin.
Bu raqamlarni tayyor natija emas, yo‘nalish sifatida ishlating. Har bir partiyada vazn, yem, o‘lim, xona harorati va suv ta’minotini yozib borish orqali qaysi omil foydaga ko‘proq ta’sir qilayotganini aniqroq bilib olasiz.
Manbalar
- Hubbard Breeders — Hubbard Efficiency Plus broylerlari haqida rasmiy ma’lumot: https://www.hubbardbreeders.com/conventional/hubbard-efficiency-plus/
- Hubbard Breeders — broylerlar uchun rasmiy hujjatlar va performance objectives: https://www.hubbardbreeders.com/documentation/
- Hubbard Efficiency Plus Broiler Performance Objectives, metric PDF: https://www.hubbardbreeders.com/media/broiler-performance-objectives-hep-enfres-20230925-1.pdf
- Hubbard Efficiency Plus Broiler Guide and Nutrient Specifications: https://www.hubbardbreeders.com/media/broiler-guide-efficiency-plus-en-20220503-ld.pdf